Có những con chim chạy được trên mặt nước. Nổi tiếng nhất là hai loài chim lặn mào ở Bắc Mỹ — le hôi miền Tây (Aechmophorus occidentalis) và le hôi Clark (Aechmophorus clarkii) — với màn "lướt nước" khi tán tỉnh: một cặp hoặc vài con đứng thẳng, đạp chân cực nhanh và chạy song song trên mặt hồ vài giây liền. Chúng được xem là những động vật lớn nhất chạy được trên nước.
Màn lướt nước: điệu múa đôi trên mặt hồ
Mùa sinh sản, trên các hồ nước ngọt miền Tây Bắc Mỹ, le hôi miền Tây và le hôi Clark tụ tập thành đàn. Hai con, thường là trống với mái hoặc hai con trống, bơi cạnh nhau, rồi đột nhiên cùng bật lên, thân thẳng đứng, cổ vươn cao cong như chữ S, cánh khép ra sau. Chân đạp nước liên hồi, bọt nước tung lên, và cả hai lướt song song trên mặt hồ. Màn trình diễn kết thúc bằng một cú lặn đồng thời.
Các nhà điểu học gọi hành vi này là "rushing". Nó kéo dài vài giây, quãng đường có thể tới vài chục mét. Với một con chim nặng trên một kilôgam, đó là một kỳ tích cơ học.
Làm sao chạy được trên nước
Nước không đỡ được sức nặng như đất. Để không chìm, con vật phải tạo ra lực đẩy lên đủ lớn ở mỗi bước, và phải rút chân lên trước khi chìm quá sâu. Nghiên cứu cơ sinh học công bố năm 2015 trên Journal of Experimental Biology về le hôi miền Tây và le hôi Clark đã phân tích video quay tốc độ cao và chỉ ra vài yếu tố chính:
- Nhịp chân rất nhanh: chim đạp tới khoảng 20 bước mỗi giây, nhanh hơn nhiều so với khi chúng bơi.
- Bàn chân có thuỳ: le hôi không có màng chân liền như vịt mà có các thuỳ da hai bên mỗi ngón. Khi đập xuống, thuỳ mở rộng tạo diện tích lớn; khi rút lên, thuỳ khép lại giảm cản.
- Đập mạnh rồi rút nhanh: cú đập xuống tạo lực đẩy lên từ quán tính của nước; chân rút lên theo đường nghiêng, ít cản.
- Thân dựng đứng: tư thế thẳng đứng đưa trọng tâm lên trên chân, giảm phần lực phải tạo để giữ thăng bằng.
So với những "người chạy trên nước" khác
| Loài | Cỡ | Cách chạy trên nước |
|---|---|---|
| Le hôi miền Tây và le hôi Clark | khoảng 1–1,8 kg | đạp chân nhanh, bàn chân thuỳ, thân dựng đứng; dùng trong tán tỉnh |
| Thằn lằn basilisk (Trung Mỹ) | nhẹ hơn nhiều | chạy hai chân trên mặt nước để thoát kẻ săn; thường được gọi là "thằn lằn Chúa Giê-su" |
| Vịt hơi nước (Nam Mỹ) | nặng, một số loài không bay | dùng chân đạp và cánh quạt nước, lao đi như tàu hơi nước, nửa chạy nửa bơi |
| Sâm cầm, nhiều loài vịt | vừa | chạy đạp nước một đoạn để lấy đà cất cánh |
Thằn lằn basilisk thường được dùng làm ví dụ kinh điển, nhưng vì nhẹ hơn nhiều nên bài toán dễ hơn. Le hôi lớn hơn mà vẫn làm được, nhờ nhịp chân cực cao và bàn chân thuỳ.
Vì sao lại chạy trên nước để tán tỉnh
Lướt nước tốn rất nhiều sức. Trong sinh học, những màn trình diễn tốn kém như vậy thường được hiểu là "tín hiệu trung thực": chỉ cá thể khoẻ mới làm được tốt, nên bạn tình có thể dựa vào đó để chọn. Màn lướt đồng bộ giữa hai con cũng có thể là cách thử độ ăn ý — một cặp le hôi sẽ cùng xây tổ nổi và cùng nuôi con.
Liên hệ với chim chạy trên cạn
Thoạt nhìn, chim lặn mào chẳng liên quan gì tới đà điểu. Nhưng cả hai cho thấy cùng một nguyên lý: tốc độ chạy là tích của sải chân và nhịp chân, và mỗi loài tối ưu theo môi trường. Đà điểu có mặt đất cứng nên kéo dài sải và tận dụng gân đàn hồi. Le hôi chạy trên nước — một "mặt đất" không giữ được chân — nên phải dồn hết vào nhịp chân và diện tích bàn chân.
Điều thú vị nữa: chân le hôi nằm rất lùi về phía sau thân, rất tốt để bơi lặn nhưng khiến chúng đi lại vụng về trên cạn. Một con chim có thể "chạy" trên nước mà lại gần như không chạy nổi trên bờ.
Ở Việt Nam có chim nào tương tự
Việt Nam có chim le hôi (Tachybaptus ruficollis), một loài chim lặn mào nhỏ sống ở ao hồ, đầm lầy khắp cả nước. Le hôi không có màn lướt nước tán tỉnh như hai loài Bắc Mỹ, nhưng bạn có thể thấy chúng đạp nước chạy một đoạn ngắn khi bị quấy hoặc khi đuổi nhau giành lãnh thổ. Đó là cơ hội tốt để nhìn tận mắt kiểu "chạy trên nước" ở quy mô nhỏ. Sâm cầm và một số loài vịt trời mùa đông cũng chạy đạp nước trước khi cất cánh.
Góc nhìn hôm nay: tìm xem ở đâu
- Ở Việt Nam, ra các hồ, đầm có nhiều cây thuỷ sinh vào sáng sớm, mang ống nhòm để tìm le hôi. Giữ khoảng cách, không ném đá hay làm chim hoảng.
- Tìm xem các đoạn phim tài liệu về "grebe rushing" — cảnh quay chậm cho thấy rõ bàn chân thuỳ đập nước.
- Nếu thích cơ sinh học, đọc tóm tắt nghiên cứu năm 2015 về le hôi miền Tây và le hôi Clark; nhiều trang khoa học phổ thông đã viết lại dễ hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Chim nào chạy được trên mặt nước?
Nổi tiếng nhất là le hôi miền Tây và le hôi Clark ở Bắc Mỹ với màn lướt nước khi tán tỉnh. Nhiều loài vịt, sâm cầm cũng chạy đạp nước một đoạn để lấy đà cất cánh.
Vì sao chim lặn mào chạy được trên nước?
Nhờ đạp chân cực nhanh, có thể tới khoảng 20 bước mỗi giây, bàn chân có thuỳ mở rộng khi đập xuống và thân dựng thẳng đứng. Mỗi cú đập tạo lực đẩy lên đủ để chim không chìm.
Màn lướt nước của chim lặn mào để làm gì?
Đây là một phần nghi thức tán tỉnh. Màn trình diễn tốn sức nên được xem là tín hiệu cho thấy cá thể khoẻ mạnh, và việc chạy đồng bộ có thể là cách thử độ ăn ý của cặp đôi.
Việt Nam có chim le hôi không?
Có. Le hôi (Tachybaptus ruficollis) sống ở ao hồ, đầm lầy khắp cả nước. Chúng nhỏ và không có màn lướt nước tán tỉnh như loài Bắc Mỹ, nhưng đôi khi chạy đạp nước một đoạn ngắn.
Thằn lằn chạy trên nước là loài gì?
Đó là thằn lằn basilisk ở Trung Mỹ, chạy hai chân trên mặt nước để thoát kẻ săn mồi. Vì nhẹ hơn nhiều so với chim lặn mào nên bài toán cơ học của chúng dễ hơn.
