Đà điểu Somali và các phân loài đà điểu: phân biệt thế nào

Đà điểu không chỉ có một dạng. Người ta thường chia đà điểu châu Phi thành vài phân loài theo vùng sống và màu da cổ, và từ năm 2014 Danh lục Đỏ IUCN công nhận đà điểu Somali (Struthio molybdophanes) là một loài riêng. Vì vậy tuỳ tài liệu, đà điểu có một loài với năm phân loài, hoặc hai loài: đà điểu thường và đà điểu Somali.

Bức tranh chung: một chi, một hoặc hai loài

Tất cả đà điểu còn sống thuộc chi Struthio. Trước kia, các sách chim học xếp chung vào một loài Struthio camelus với nhiều phân loài. Khi các nghiên cứu di truyền và quan sát thực địa ở Đông Phi cho thấy đà điểu Somali khác biệt rõ, ít lai với đà điểu Masai dù sống gần nhau, nhiều cơ quan phân loại — trong đó có BirdLife và IUCN — tách nó thành loài riêng. Một số tài liệu vẫn giữ cách xếp cũ, nên đừng ngạc nhiên khi thấy hai cách gọi.

Các dạng đà điểu chính

Tên khoa học molybdophanes mang nghĩa đại ý "có màu chì", gợi màu da xanh xám của con trống.

Đà điểu Somali khác gì đà điểu thường

• Màu da: con trống Somali có da cổ và đùi xanh xám, mùa sinh sản chuyển sang xanh đậm hơn; con trống Masai cạnh đó thì da hồng đỏ.
• Nơi sống: đà điểu Somali hay ở vùng cây bụi rậm hơn, trong khi đà điểu Masai ưa đồng cỏ mở.
• Thức ăn: ở vùng chồng lấn, đà điểu Somali được cho là ăn lá cây bụi nhiều hơn, đà điểu Masai ăn cỏ nhiều hơn.
• Ít lai giống: dù vùng sống của hai dạng gặp nhau ở Kenya, chúng hiếm khi giao phối với nhau ngoài tự nhiên — một lý do quan trọng để coi là hai loài.

IUCN xếp đà điểu Somali ở bậc Sắp nguy cấp: quần thể nhỏ, vùng sống bất ổn, bị săn lấy thịt, trứng và chịu cạnh tranh với gia súc.

Đà điểu Bắc Phi: phân loài suy giảm mạnh nhất

Đà điểu cổ đỏ Bắc Phi từng phủ khắp dải Sahel và rìa Sahara. Săn bắn, mất nơi sống và hạn hán khiến nó biến mất khỏi phần lớn vùng phân bố cũ. Nhiều tổ chức bảo tồn, trong đó có Sahara Conservation Fund, đã thực hiện các chương trình nhân nuôi và thả lại ở Niger, Tunisia, Maroc và một số nước khác. Đây là phân loài đáng chú ý nhất khi nói về bảo tồn đà điểu hôm nay.

Đà điểu Ả Rập: bài học về săn bắn

Đà điểu từng sống ở bán đảo Ả Rập, Syria, Iraq, Jordan. Chúng xuất hiện trong nghệ thuật và văn học cổ của vùng này. Súng săn và xe máy, xe hơi khiến việc đuổi bắt đà điểu trên sa mạc trở nên dễ dàng; phân loài Ả Rập được cho là đã tuyệt chủng khoảng giữa thế kỷ 20. Một số dự án ở Trung Đông về sau thả đà điểu Bắc Phi — dạng gần gũi nhất còn lại — vào các khu bảo tồn để lấp phần nào khoảng trống sinh thái.

Đà điểu nuôi thuộc dạng nào

Đà điểu ở trang trại khắp thế giới, kể cả Việt Nam, phần lớn có nguồn gốc từ các dòng nuôi lai ở Nam Phi, thường được gọi là "đà điểu đen châu Phi" (African Black). Đây là dòng được chọn lọc qua hơn một thế kỷ chăn nuôi để lấy lông, thịt, da, chứ không phải một phân loài tự nhiên. Ở Việt Nam, các tài liệu kỹ thuật của Viện Chăn nuôi cũng nhắc tới các dòng như Blue Neck, Red Neck nhập khẩu — tên gọi theo màu da cổ, gợi lại các phân loài hoang dã đã góp gen.

Họ hàng đã tuyệt chủng của chi Struthio

Hoá thạch cho thấy chi Struthio từng có nhiều loài sống rải rác ở châu Phi, châu Âu và châu Á trong hàng triệu năm. Ở Ấn Độ, Trung Quốc và Mông Cổ, mảnh vỏ trứng đà điểu cổ được tìm thấy ở nhiều di chỉ, một số có dấu vết người khắc hoặc làm hạt chuỗi. Điều này cho thấy đà điểu từng sống ở châu Á cùng thời với người tiền sử, trước khi biến mất khỏi lục địa này.

Góc nhìn hôm nay: đọc đúng tên khi đi xem đà điểu

• Nếu đi safari ở Kenya, để ý màu da cổ con trống: hồng đỏ thường là đà điểu Masai, xanh xám có thể là đà điểu Somali ở vùng phía bắc và đông bắc.
• Khi đọc tài liệu, kiểm tra năm xuất bản: sách cũ trước năm 2014 thường gộp đà điểu Somali vào loài chung.
• Theo dõi trang hồ sơ loài trên Danh lục Đỏ IUCN để biết tình trạng bảo tồn mới nhất, vì xếp hạng có thể được cập nhật.