Ba tháng đầu là giai đoạn khó nhất khi nuôi đà điểu: chim con nhạy cảm với lạnh, ẩm, dễ tắc dạ dày do ăn bậy và dễ tật chân nếu nền trơn hoặc lớn quá nhanh. Chăm đúng gồm bốn việc chính: úm ấm và khô trong những tuần đầu, cho ăn cám nhỏ và rau non thái nhỏ, cho vận động hằng ngày trên nền có độ bám, và giữ vệ sinh nghiêm ngặt để phòng bệnh.
Những ngày đầu sau khi nở
Chim con đà điểu nở ra nặng khoảng hai phần ba khối lượng quả trứng, lông tơ lốm đốm, đứng được sau vài giờ. Trong bụng còn túi lòng đỏ — nguồn dinh dưỡng cho vài ngày đầu. Vì vậy chim con thường ăn ít trong khoảng 2–3 ngày đầu, điều đó bình thường.
- Để chim con khô lông trong máy nở trước khi chuyển ra khu úm.
- Kiểm tra rốn: rốn khép kín, khô là tốt; rốn ướt, sưng, đỏ là dấu hiệu nguy cơ nhiễm trùng túi lòng đỏ, cần báo thú y.
- Cân và đánh dấu từng con để theo dõi tăng trưởng.
Úm: ấm, khô, thông thoáng
Chim con chưa tự điều hoà thân nhiệt tốt. Khu úm cần nguồn sưởi như đèn hồng ngoại hoặc tấm sưởi, nhiệt độ cao trong tuần đầu rồi giảm dần theo tuần. Các tài liệu kỹ thuật thường đề xuất khoảng 30–33°C dưới nguồn sưởi trong những ngày đầu, nhưng cách tốt nhất là nhìn chim:
| Chim con làm gì | Ý nghĩa |
|---|---|
| Chụm sát dưới đèn, kêu nhiều | lạnh, tăng nhiệt hoặc hạ đèn |
| Tản xa đèn, há mỏ thở | nóng, giảm nhiệt hoặc nâng đèn |
| Phân bố đều, đi lại, ăn uống | nhiệt độ phù hợp |
| Dồn về một góc tránh gió | gió lùa, cần che chắn |
Khu úm phải khô tuyệt đối. Ở Việt Nam, những đợt rét đậm miền Bắc và mưa dầm là thời điểm chim con dễ chết nhất; nhiều trại tránh cho đà điểu nở vào giữa mùa lạnh.
Nền chuồng: không trơn, không ăn được
Đây là chỗ chim con hay gặp nạn nhất. Hai nguy cơ đối nghịch:
- Nền trơn (xi măng nhẵn, nhựa bóng): chân chim trượt, doãng ra hai bên, ngón vẹo.
- Nền ăn được (trấu, mùn cưa, cát mịn, rơm vụn): chim con tò mò mổ nuốt, dễ tắc dạ dày — một nguyên nhân chết hàng đầu ở chim non.
Người nuôi thường dùng thảm cao su có rãnh, bạt nhám, hoặc nền có độ bám mà chim không nuốt được trong những tuần đầu, rồi mới dần cho ra bãi đất khi chim lớn hơn và đã biết ăn đúng.
Cho ăn và uống
- Cám dạng viên nhỏ dành riêng cho đà điểu non, nhiều đạm, rải trong khay nông.
- Rau non, cỏ non thái thật nhỏ, tươi, sạch; rắc lên trên cám để kích thích chim mổ.
- Nước sạch trong máng nông, không để chim con đứng vào máng rồi ướt người.
- Nhiều bữa nhỏ trong ngày, dọn thức ăn thừa ẩm.
- Sỏi rất nhỏ, sạch, đặt khay riêng khi chim đã ăn ổn định.
Chim con học ăn bằng cách bắt chước. Ngoài tự nhiên, chúng bắt chước bố mẹ. Ở trại, người nuôi gõ nhẹ tay vào khay thức ăn hoặc ghép vài chim lớn hơn biết ăn để "dạy" đàn mới nở.
Vận động: thuốc bổ cho đôi chân
Chim con cần chạy nhảy hằng ngày để xương, gân và cơ chân phát triển đúng. Ngày nắng ấm, cho chúng ra bãi nhỏ sát khu úm vào buổi sáng, đưa vào khi trời nóng gắt hoặc trở lạnh. Một số trại dẫn chim con đi dạo theo người để khuyến khích vận động. Thiếu vận động kết hợp với ăn quá nhiều đạm làm chim lớn nhanh về cân nặng mà khung xương không theo kịp — con đường quen thuộc dẫn tới tật chân.
Theo dõi sức khoẻ hằng ngày
- Dáng đi: thẳng, đều hay khập khiễng, chân doãng, ngón xoay ngang?
- Ăn uống: có ăn không, bụng có căng bất thường không?
- Phân: bình thường, quá lỏng, hay ít đi?
- Tinh thần: lanh lợi hay đứng ủ rũ, mắt lim dim?
- Cân nặng: tăng đều theo tuần hay chững lại?
Khi thấy bất thường, tách chim ra khu riêng và gọi bác sĩ thú y. Ở chim non, bệnh diễn biến nhanh; chờ thêm một hai ngày có thể quá muộn. Tuyệt đối không tự dùng kháng sinh theo cảm tính.
Phòng bệnh và an toàn sinh học
- Khu úm tách biệt với chim lớn và gia cầm khác.
- Người vào khu úm thay ủng, rửa tay, mặc đồ riêng.
- Vệ sinh, sát trùng khu úm giữa hai lứa; để trống vài ngày trước khi đưa lứa mới vào.
- Thực hiện lịch tiêm phòng theo hướng dẫn của thú y địa phương.
- Kiểm soát chuột, chim hoang, ruồi.
Sau ba tháng
Khi qua khoảng ba tháng tuổi, chim con đã cứng cáp hơn nhiều, chuyển sang giai đoạn chim choai với bãi chạy rộng hơn, khẩu phần nhiều thức ăn xanh hơn và mật độ thấp hơn. Đến lúc này, tỉ lệ hao hụt thường giảm hẳn. Vì vậy người nuôi lâu năm hay nói: nuôi đà điểu thành hay bại nằm ở ba tháng đầu.
Góc nhìn hôm nay: chuẩn bị trước khi trứng nở
Hãy chuẩn bị khu úm, thảm nền, đèn sưởi, khay ăn uống, sổ theo dõi và số điện thoại bác sĩ thú y trước ngày trứng nở ít nhất một tuần. Nhiều mất mát xảy ra chỉ vì chim con nở ra rồi người nuôi mới lúng túng đi tìm đồ.
Câu hỏi thường gặp
Đà điểu con mới nở ăn gì?
Hai đến ba ngày đầu chim con sống chủ yếu nhờ túi lòng đỏ còn trong bụng nên ăn ít. Sau đó cho ăn cám viên nhỏ dành cho đà điểu non và rau, cỏ non thái thật nhỏ, chia nhiều bữa.
Úm đà điểu con bao nhiêu độ?
Những ngày đầu thường khoảng 30–33°C dưới nguồn sưởi, giảm dần theo tuần. Cách tốt nhất là quan sát chim: chụm dưới đèn là lạnh, tản xa và há mỏ là nóng.
Vì sao đà điểu con hay chết?
Các nguyên nhân thường gặp là lạnh và ẩm, tắc dạ dày do ăn chất độn chuồng hay cát, nhiễm trùng túi lòng đỏ và các bệnh đường tiêu hoá. Ba tháng đầu là giai đoạn rủi ro nhất.
Đà điểu con bị doãng chân phải làm sao?
Doãng chân thường liên quan nền trơn, thiếu vận động, lớn quá nhanh hoặc mất cân đối khoáng. Cần cải thiện nền chuồng, cho vận động và gọi bác sĩ thú y sớm để khám, vì để lâu khó sửa.
Bao lâu thì đà điểu con hết giai đoạn nguy hiểm?
Thường sau khoảng ba tháng tuổi, chim đã cứng cáp hơn và tỉ lệ hao hụt giảm hẳn. Từ đây chim chuyển sang giai đoạn chim choai với bãi chạy rộng hơn.