Chim sấm Dromornithidae của nước Úc cổ: họ hàng khổng lồ của vịt

Chim sấm (họ Dromornithidae, người Úc còn gọi là mihirung) là nhóm chim không bay khổng lồ chỉ sống ở Úc trong hàng chục triệu năm. Loài lớn nhất, Dromornis stirtoni, cao khoảng 3 mét và nặng ước tính khoảng 500–600 kg, thuộc hàng chim nặng nhất từng biết. Dù trông như emu khổng lồ, chim sấm lại là họ hàng của vịt và ngỗng. Loài cuối cùng, Genyornis newtoni, biến mất khoảng 45.000–50.000 năm trước, khi con người đã có mặt ở Úc.

Cái tên "chim sấm"

Tên khoa học Dromornis nghĩa đại ý là "chim chạy". Tên phổ biến trong tiếng Anh "thunder birds" (chim sấm) gợi bước chân nặng nề của những con chim nặng hàng trăm kilôgam. "Mihirung" là từ được cho là lấy từ một ngôn ngữ Thổ dân ở miền tây bang Victoria, mang nghĩa liên quan tới chim khổng lồ.

Những loài nổi bật

Hoá thạch chim sấm được tìm thấy ở nhiều nơi tại Úc, đặc biệt là di chỉ Alcoota ở Lãnh thổ Bắc Úc và Riversleigh ở Queensland. Năm 2023, một nhóm nghiên cứu công bố hộp sọ Genyornis gần nguyên vẹn từ hồ Callabonna ở Nam Úc, cho thấy nó có mỏ lớn và có thể sống gần nước.

Họ hàng của vịt, không phải của emu

Dựa trên xương sọ, xương mỏ và cấu tạo chân, các nhà khoa học xếp chim sấm vào nhóm Galloanserae — cùng với vịt, ngỗng, gà. Một số nghiên cứu cho rằng chúng gần với nhóm vịt ngỗng hơn. Như vậy, chim sấm và emu là hai dòng hoàn toàn khác nhau, cùng sống ở Úc và cùng tiến hoá thành chim không bay lớn. Với Gastornis ở châu Âu và Bắc Mỹ cũng thuộc Galloanserae, có vẻ như họ hàng của vịt ngỗng đã "thử" trở thành chim khổng lồ ít nhất hai lần.

Ăn gì

Chim sấm có mỏ rất to, cao và khoẻ. Trước đây, một số người cho rằng chúng ăn thịt. Hiện nay đa số nhà khoa học cho rằng chúng chủ yếu ăn thực vật: lá, quả, hạt cứng — mỏ lớn dùng để cắt, nghiền. Chân có móng tù, không có móng sắc của kẻ săn mồi. Như với Gastornis, khả năng ăn tạp ở một số loài vẫn được để ngỏ.

Genyornis và con người

Con người đến Úc khoảng 50.000–65.000 năm trước theo các ước tính khác nhau. Genyornis biến mất khoảng thời gian sau đó, cùng với nhiều loài động vật lớn khác của Úc như thú có túi khổng lồ Diprotodon. Nguyên nhân là chủ đề tranh luận lớn:

• Con người: săn bắt, lấy trứng, đốt đồng cỏ thay đổi thảm thực vật.
• Khí hậu: những biến động khô hạn của thời kỳ băng hà.
• Kết hợp: nhiều nhà khoa học cho rằng cả hai cùng góp phần.

Năm 2016, một nghiên cứu công bố những mảnh vỏ trứng bị cháy theo kiểu cho thấy được nướng trên lửa, cho rằng đó là trứng Genyornis bị người nấu ăn — bằng chứng trực tiếp về con người khai thác loài chim này. Tuy vậy, một nghiên cứu năm 2020 phân tích protein trong vỏ trứng cho rằng những vỏ trứng ấy có thể thuộc về một loài chim thuộc họ chim gò (megapode) cỡ lớn chứ không phải Genyornis. Cuộc tranh luận vẫn đang tiếp tục — một ví dụ tốt về việc phải thận trọng với kết luận từ bằng chứng mảnh vụn.

Thổ dân Úc có nhớ về chim sấm không

Một số tranh đá của Thổ dân Úc vẽ những con chim lớn, và có người cho rằng đó có thể là hình ảnh Genyornis. Nhưng việc xác định niên đại tranh đá và nhận diện loài từ hình vẽ rất khó. Đây là giả thuyết hấp dẫn, chưa được xác nhận.

Úc — lục địa của những thử nghiệm không bay

Úc là nơi hiếm hoi có hai dòng chim không bay lớn cùng tồn tại: chim sấm thuộc họ hàng vịt ngỗng, và emu cùng đà điểu đầu mào thuộc nhóm chim cổ hàm. Ngày nay chỉ còn emu và đà điểu đầu mào. Điều này cho thấy môi trường Úc — nhiều vùng đất mở, ít thú săn mồi lớn có nhau thai — đã tạo điều kiện cho chim lớn trên mặt đất trong rất lâu.

Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu

• Bảo tàng ở Adelaide, Melbourne, Darwin và bảo tàng ở Alice Springs có trưng bày hoá thạch chim sấm.
• Khu di sản Riversleigh ở Queensland là nơi tìm thấy nhiều hoá thạch động vật cổ của Úc, nằm trong di sản thế giới UNESCO cùng với Naracoorte.
• So sánh với Gastornis để thấy hai nhóm chim khổng lồ cùng có họ hàng với vịt nhưng ở hai nửa Trái Đất.