Chim voi Madagascar và quả trứng lớn nhất từng được biết

Chim voi là nhóm chim không bay khổng lồ đã tuyệt chủng của Madagascar, thuộc họ Aepyornithidae. Loài lớn nhất có thể nặng hàng trăm kilôgam — theo một nghiên cứu năm 2018, loài Vorombe titan có thể là chim nặng nhất từng biết. Trứng chim voi dài khoảng 30 cm, dung tích khoảng tám đến mười lít, tương đương hơn một trăm quả trứng gà — quả trứng lớn nhất từng được biết của mọi loài động vật có xương sống, kể cả khủng long.

Gọi là "chim voi" vì sao

Tên gọi phản ánh kích thước to lớn chứ không phải quan hệ với voi. Chim voi cao khoảng 3 mét, chân rất to và nặng, cổ dài, cánh tiêu giảm. Chúng sống ở các khu rừng và vùng cây bụi của Madagascar, ăn thực vật.

Ước lượng cân nặng chim tuyệt chủng phụ thuộc vào cách tính từ kích thước xương, nên các con số dao động lớn giữa các nghiên cứu.

Phân loại lại năm 2018

Từ thế kỷ 19, người ta mô tả nhiều loài chim voi từ những mảnh xương rời rạc, gây ra rối rắm. Năm 2018, nhà nghiên cứu James Hansford và Samuel Turvey ở Hiệp hội Động vật học London phân tích lại hàng trăm xương chim voi và đề xuất ba chi: Mullerornis (nhỏ nhất), Aepyornis và Vorombe. Trong đó, Vorombe titan — "chim lớn khổng lồ" theo tiếng Malagasy và Hy Lạp — được ước tính là loài chim nặng nhất từng biết. Một số nhà khoa học khác vẫn đặt câu hỏi về cách chia này, nên đây là chủ đề còn được bàn.

Quả trứng kỷ lục

Trứng chim voi lớn tới mức người dân Madagascar từng dùng vỏ làm bình đựng nước. Vỏ trứng dày vài milimét, rải rác khắp các bãi cát vùng nam và tây nam đảo. Những quả trứng nguyên vẹn hiếm hoi được trưng bày ở các bảo tàng lớn và từng được bán đấu giá. Ở Madagascar, việc mua bán, mang trứng chim voi ra nước ngoài bị kiểm soát vì đây là di sản tự nhiên.

Một số trứng còn chứa DNA đủ để các nhà khoa học phân tích. Chính DNA từ xương và vỏ trứng chim voi đã giúp phát hiện năm 2014: họ hàng gần nhất của chim voi là kiwi New Zealand.

Chim voi và truyền thuyết chim Roc

Trong các truyện Ả Rập như Nghìn lẻ một đêm, có chim Roc khổng lồ quắp được cả voi. Marco Polo, trong ghi chép về chuyến đi cuối thế kỷ 13, cũng nhắc tới tin đồn về chim khổng lồ ở vùng đảo phía nam. Nhiều người cho rằng những quả trứng và xương chim voi mà thủy thủ, thương nhân thấy ở Madagascar đã góp phần nuôi dưỡng truyền thuyết này — dù chim voi thật không bay và không quắp được gì. Đây là giả thuyết hợp lý được nhắc nhiều, nhưng không chứng minh được hoàn toàn.

Chim voi biến mất khi nào và vì sao

Niên đại tuyệt chủng của chim voi còn được tranh luận. Phần lớn bằng chứng cho thấy chúng biến mất trong khoảng một nghìn năm gần đây, có thể muộn hơn ở một số vùng. Nguyên nhân được bàn gồm:

• Con người: săn bắt, lấy trứng; một số xương chim voi có vết cắt được cho là của người, nhưng niên đại và cách hiểu các vết này vẫn còn tranh cãi.
• Thay đổi môi trường: chuyển đổi rừng, đốt đồng cỏ, chăn thả gia súc khi người định cư mở rộng.
• Biến đổi khí hậu: những thời kỳ khô hạn có thể đã thu hẹp môi trường sống.

Nhiều nhà khoa học cho rằng tác động của con người, cộng với môi trường thay đổi, là nguyên nhân chính — giống câu chuyện moa ở New Zealand.

Madagascar mất cả một thế giới động vật lớn

Chim voi không biến mất một mình. Cùng thời kỳ, Madagascar mất nhiều loài vượn cáo khổng lồ, hà mã lùn, rùa khổng lồ. Các nhà sinh thái học lo ngại rằng khi những động vật ăn quả lớn biến mất, một số cây có quả to trên đảo mất người gieo hạt — câu chuyện giống đà điểu đầu mào ở rừng mưa Úc.

Góc nhìn hôm nay: xem trứng chim voi ở đâu

• Một số bảo tàng lịch sử tự nhiên lớn ở châu Âu và Bắc Mỹ trưng bày trứng chim voi nguyên vẹn. Đứng cạnh nó, bạn sẽ thấy trứng đà điểu trông nhỏ bé.
• Nếu đến Madagascar, đừng mua vỏ trứng chim voi trôi nổi; đó là di sản cần được giữ lại cho đảo.
• Câu chuyện chim voi và kiwi là ví dụ tuyệt vời để thấy DNA cổ thay đổi hiểu biết của chúng ta thế nào.