"Chim khủng bố" là tên gọi phổ biến của họ Phorusrhacidae — những loài chim săn mồi không bay, chạy bộ, sống ở Nam Mỹ trong hàng chục triệu năm, từ khoảng 60 triệu năm trước tới khoảng hai triệu năm trước. Loài lớn nhất cao khoảng 3 mét, có cái đầu dài hơn 70 cm với mỏ móc như rìu. Một loài, Titanis walleri, còn vượt sang Bắc Mỹ. Họ hàng gần nhất còn sống của chúng là chim seriema ở Nam Mỹ.
Nam Mỹ — lục địa bị cô lập
Sau khi khủng long không phải chim tuyệt chủng, Nam Mỹ tách khỏi các lục địa khác trong hàng chục triệu năm như một hòn đảo khổng lồ. Thú săn mồi lớn ở đó chủ yếu là thú có túi ăn thịt, không có mèo lớn hay chó sói. Trong khoảng trống ấy, một nhóm chim đã trở thành kẻ săn đứng đầu: chim khủng bố.
Trông như thế nào
- Đầu và mỏ: đầu rất lớn, cao, hẹp bề ngang, mỏ móc nhọn như lưỡi rìu.
- Chân: dài, khoẻ, thích hợp chạy, móng sắc.
- Cánh: nhỏ, không bay; có ý kiến cho rằng cánh có móng có thể dùng để giữ thăng bằng hoặc ghìm con mồi.
- Cỡ: đa dạng, từ loài cao chừng một mét tới loài khổng lồ khoảng ba mét.
| Loài nổi bật | Thời gian, nơi sống | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Kelenken guillermoi | khoảng 15 triệu năm trước, Patagonia (Argentina) | hộp sọ dài khoảng 71 cm, lớn nhất từng biết ở chim |
| Phorusrhacos | Argentina | chi đặt tên cho cả họ |
| Titanis walleri | khoảng 5–2 triệu năm trước, Bắc Mỹ (Florida, Texas) | loài vượt sang Bắc Mỹ |
| Llallawavis scagliai | Argentina | bộ xương gần nguyên vẹn, giúp nghiên cứu thính giác và tiếng kêu |
Săn mồi bằng cách nào
Không ai thấy chim khủng bố săn, nên mọi hình dung đều dựa trên xương. Nghiên cứu cấu trúc hộp sọ năm 2010 cho thấy hộp sọ chim khủng bố rất cứng theo chiều dọc nhưng yếu khi bị vặn ngang. Từ đó, các nhà khoa học đề xuất:
- Chim khủng bố có thể bổ mỏ xuống con mồi như bổ rìu, nhiều cú liên tiếp, rồi lùi lại tránh phản đòn.
- Chúng có lẽ tránh vật lộn kéo dài với con mồi lớn đang giãy, vì hộp sọ không chịu được lực xoắn.
- Con mồi nhỏ có thể bị nhấc lên và quật xuống đất, như cách chim seriema ngày nay quật thằn lằn.
Về tốc độ chạy, một số loài nhỏ được ước tính khá nhanh dựa trên tỉ lệ xương chân, nhưng các con số cụ thể là ước lượng có sai số lớn và không nên tin như số đo thật.
Sang Bắc Mỹ
Khoảng ba triệu năm trước, eo đất Panama hình thành, nối Nam Mỹ với Bắc Mỹ. Động vật hai lục địa đi qua lại trong sự kiện gọi là Cuộc Trao đổi lớn Châu Mỹ. Titanis walleri là một trong số ít loài từ Nam Mỹ đi lên phía bắc và sống ở vùng nay là Florida, Texas. Một số hoá thạch cho thấy Titanis có thể đã đến Bắc Mỹ sớm hơn cả khi eo đất hoàn thiện — chi tiết niên đại vẫn còn bàn.
Vì sao biến mất
Chim khủng bố suy giảm dần trong vài triệu năm cuối, cùng lúc với nhiều biến động: khí hậu lạnh và khô hơn, đồng cỏ mở rộng, và sự xuất hiện của các thú săn mồi lớn từ Bắc Mỹ tràn xuống như mèo răng kiếm, chó. Nhiều nhà khoa học cho rằng cạnh tranh với thú săn mồi mới là một nguyên nhân quan trọng, nhưng bằng chứng không cho thấy một "trận đấu" trực tiếp — có lẽ là tổng hợp của khí hậu và cạnh tranh. Chim khủng bố biến mất từ rất lâu trước khi có con người ở châu Mỹ.
Họ hàng còn sống: chim seriema
Seriema là hai loài chim chân dài sống ở đồng cỏ Nam Mỹ, cao khoảng một mét, biết bay nhưng chủ yếu chạy bộ săn rắn, thằn lằn, côn trùng. Chúng có móng vuốt to ở ngón thứ hai, giống cách một số khủng long săn mồi có móng to. Seriema quật con mồi xuống đất, đập vào đá — gợi ý về cách tổ tiên chim khủng bố của chúng có thể đã làm. Seriema có bài riêng trong chuyên mục chim chạy giỏi khắp thế giới.
Chim khủng bố trên phim ảnh
Chim khủng bố xuất hiện trong nhiều phim tài liệu về thời tiền sử và một số phim hư cấu. Hãy nhớ rằng màu lông, tiếng kêu, hành vi trên phim phần lớn là tưởng tượng có căn cứ; hoá thạch chỉ cho biết xương. Khi xem, thử hỏi: chi tiết nào dựa trên bằng chứng, chi tiết nào là sáng tạo?
Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu
- Bảo tàng ở Argentina như Museo de La Plata có nhiều hoá thạch chim khủng bố.
- Bảo tàng lịch sử tự nhiên Florida có hoá thạch Titanis.
- Đọc tiếp bài về Gastornis — một con chim khổng lồ khác cùng thời, mà các nhà khoa học từng tưởng là kẻ săn mồi nhưng hoá ra có thể ăn thực vật.
Câu hỏi thường gặp
Chim khủng bố là gì?
Đó là tên gọi phổ biến của họ Phorusrhacidae, các loài chim săn mồi không bay, chạy bộ ở Nam Mỹ, sống từ khoảng 60 triệu tới khoảng 2 triệu năm trước. Loài lớn nhất cao khoảng 3 mét.
Chim khủng bố có sống cùng thời khủng long không?
Không. Chim khủng bố xuất hiện sau khi khủng long không phải chim tuyệt chủng khoảng 66 triệu năm trước, và biến mất khoảng 2 triệu năm trước, rất lâu trước khi có người ở châu Mỹ.
Chim khủng bố săn mồi thế nào?
Nghiên cứu hộp sọ cho thấy chúng có thể bổ mỏ móc xuống con mồi như bổ rìu rồi lùi lại, tránh vật lộn lâu. Con mồi nhỏ có thể bị quật xuống đất.
Họ hàng còn sống của chim khủng bố là loài nào?
Họ hàng gần nhất còn sống là chim seriema ở đồng cỏ Nam Mỹ. Seriema biết bay, cao khoảng một mét và chủ yếu chạy bộ săn rắn, thằn lằn.
Vì sao chim khủng bố tuyệt chủng?
Có lẽ do tổng hợp khí hậu lạnh khô hơn và cạnh tranh với thú săn mồi lớn tràn xuống từ Bắc Mỹ sau khi eo đất Panama hình thành. Chưa có kết luận chắc chắn.