Moa là nhóm chim không bay khổng lồ của New Zealand, gồm chín loài theo các nghiên cứu phổ biến. Loài lớn nhất, moa khổng lồ đảo Nam (Dinornis robustus), có con mái cao khoảng 3,6 mét khi vươn cổ và nặng khoảng 200–250 kg — được coi là loài chim cao nhất từng biết. Moa tuyệt chủng chỉ khoảng một đến hai thế kỷ sau khi người Polynesia đặt chân lên New Zealand vào khoảng cuối thế kỷ 13.
Chim không có lấy một mẩu cánh
Hầu hết chim không bay vẫn còn cánh nhỏ: đà điểu có cánh lớn, emu có cánh tí hon, kiwi có cánh vài centimét. Moa đặc biệt hơn cả: chúng không có xương cánh nào, kể cả dạng vết. Bộ xương moa chỉ còn dấu vết rất nhỏ của đai vai ở một số loài. Đây là mức độ mất cánh triệt để nhất được biết ở chim.
Chín loài, đủ mọi cỡ
| Nhóm | Cỡ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Moa khổng lồ (Dinornis, 2 loài) | lớn nhất, mái cao tới khoảng 3,6 m khi vươn cổ | con mái to gấp nhiều lần con trống |
| Moa chân to (Pachyornis) | thấp, chắc, chân rất to | sống ở nhiều môi trường từ thấp tới cao |
| Moa vùng cao (Megalapteryx) | cỡ gà tây lớn | sống ở vùng núi lạnh, có lông phủ tới chân |
| Các loài moa khác (Anomalopteryx, Emeus, Euryapteryx) | trung bình | sống ở rừng, cây bụi vùng thấp |
Số loài moa từng bị tính nhiều hơn, vì người ta tưởng con trống và con mái cùng loài là hai loài khác nhau. Phân tích DNA đầu những năm 2000 cho thấy ở moa khổng lồ, con mái có thể nặng gấp mấy lần con trống — một trong những khác biệt kích thước giữa hai giới lớn nhất trong thế giới chim.
Thực ra moa không "cao" như ta nghĩ
Con số 3,6 mét là chiều cao khi moa vươn thẳng cổ. Các nghiên cứu về đốt sống cổ cho rằng khi đi lại bình thường, moa giữ cổ hướng về trước nhiều hơn, đầu thấp hơn — giống tư thế emu hay đà điểu đầu mào hơn là cái cổ dựng thẳng như trong nhiều bức tranh xưa. Vì vậy, chiều cao lưng của moa lớn nhất có lẽ khoảng 2 mét.
Moa ăn gì
Moa là loài ăn thực vật. Các nhà khoa học biết điều này nhờ:
- Đá mề: những đống sỏi nhẵn tìm thấy cùng bộ xương.
- Thức ăn trong mề: lá, cành nhỏ, hạt được bảo quản trong một số mẫu.
- Phân hoá thạch: phân moa khô trong hang đá, chứa phấn hoa và DNA thực vật.
Moa ăn lá cây bụi, cành nhỏ, quả, hạt, cỏ. Nhiều loài cây bản địa New Zealand có kiểu phân nhánh rối, lá nhỏ ở cây non rồi lá to khi cây lớn cao — một số nhà khoa học cho rằng đây là cách cây "phòng thủ" trước moa gặm lá, dù ý này vẫn còn được bàn.
Kẻ săn moa duy nhất trước khi có người
Trước khi người tới, kẻ săn moa duy nhất là đại bàng Haast — loài đại bàng lớn nhất từng biết, có bài riêng trong chuyên mục này. Moa không có kẻ thù trên mặt đất, nên chúng không có tập tính chạy trốn hay ẩn mình trước kẻ săn đi bộ.
Biến mất trong vài thế hệ người
Người Polynesia — tổ tiên người Māori — đến New Zealand khoảng cuối thế kỷ 13. Các nghiên cứu niên đại carbon trên xương moa, vỏ trứng và các di chỉ săn moa cho thấy moa biến mất trong khoảng một đến hai thế kỷ sau đó, có lẽ trước khoảng năm 1450. Đây là một trong những vụ tuyệt chủng do người gây ra nhanh nhất từng ghi nhận.
- Moa to, chậm sinh sản, không biết sợ người.
- Người săn moa lấy thịt, lấy trứng — vỏ trứng moa được dùng làm bình đựng nước.
- Lửa đốt rừng để mở đất làm mất môi trường sống.
- Chó và chuột Polynesia góp phần lấy trứng, chim non.
Các nghiên cứu di truyền cho thấy quần thể moa trước khi người tới vẫn ổn định và lớn — tức moa không "đang suy tàn sẵn", mà bị tác động của con người xoá sổ.
Moa trong văn hoá Māori
Trong tiếng Māori có câu "Ka ngaro i te ngaro a te moa" — đại ý "mất như moa đã mất", dùng để nói về sự biến mất vĩnh viễn. Moa cũng xuất hiện trong các truyện kể, và xương moa từng được dùng làm lưỡi câu, đồ trang sức.
Góc nhìn hôm nay: xem moa ở đâu
- Bảo tàng Te Papa ở Wellington và Bảo tàng Canterbury ở Christchurch có bộ xương moa dựng đứng, trứng moa, lông moa.
- Một số hang đá ở New Zealand từng là nơi tìm thấy xương, lông, thậm chí da moa còn sót nhờ khí hậu khô.
- Câu chuyện moa thường được dùng để bàn về khả năng hồi sinh loài tuyệt chủng — xem bài cuối của chuyên mục này.
Câu hỏi thường gặp
Chim moa cao bao nhiêu?
Moa khổng lồ đảo Nam cái có thể cao khoảng 3,6 mét khi vươn thẳng cổ và nặng khoảng 200–250 kg. Khi đi lại bình thường, moa có lẽ giữ cổ thấp hơn, lưng cao khoảng 2 mét.
Chim moa tuyệt chủng khi nào?
Moa tuyệt chủng trong khoảng một đến hai thế kỷ sau khi người Polynesia đến New Zealand vào cuối thế kỷ 13, có lẽ trước khoảng năm 1450.
Vì sao chim moa tuyệt chủng?
Chủ yếu do con người săn bắt lấy thịt và trứng, cùng với đốt rừng mở đất. Moa to, sinh sản chậm và không biết sợ kẻ săn đi bộ nên không kịp thích nghi.
Chim moa có cánh không?
Không. Moa không có xương cánh nào, kể cả dạng vết. Đây là mức mất cánh triệt để nhất được biết ở loài chim.
Moa có họ hàng với kiwi không?
Moa và kiwi đều thuộc nhóm chim cổ hàm nhưng không phải họ hàng gần nhất của nhau. DNA cho thấy moa gần tinamou Nam Mỹ, còn kiwi gần chim voi Madagascar.