Trứng đà điểu là quả trứng lớn nhất của mọi loài chim còn sống: dài khoảng 15 cm, nặng trung bình khoảng 1,4 kg, tương đương chừng hai chục quả trứng gà. Vỏ dày khoảng 2 mm, cứng tới mức chịu được sức nặng đáng kể. Ngoài tự nhiên, trứng nở sau khoảng sáu tuần ấp, tức chừng 42 ngày.
Kích thước: to nhất mà lại nhỏ nhất
Đặt một quả trứng đà điểu cạnh quả trứng gà, khác biệt to tới mức trông như đồ trang trí. Nhưng có một nghịch lý thú vị: nếu tính theo tỉ lệ cân nặng con mẹ, trứng đà điểu lại thuộc loại nhỏ nhất trong thế giới chim — chỉ khoảng 1–2% thân con mái. So với trứng kiwi nặng gần một phần năm thân mẹ, trứng đà điểu "nhẹ nhàng" hơn nhiều.
| Trứng | Cân nặng thường gặp | So với thân mẹ |
|---|---|---|
| Đà điểu châu Phi | khoảng 1,4 kg | khoảng 1–2% |
| Chim emu | khoảng 0,5–0,7 kg | vài phần trăm |
| Chim kiwi nâu | khoảng 0,4–0,5 kg | gần 20% |
| Gà nhà | khoảng 0,05–0,06 kg | khoảng 3% |
| Chim voi Madagascar (đã tuyệt chủng) | ước tính khoảng 10 kg | — |
Các con số là giá trị thường gặp trong tài liệu phổ biến, từng quả có thể chênh nhiều. Trứng lớn nhất từng được biết là của chim voi Madagascar, loài đã tuyệt chủng; câu chuyện của nó được kể trong chuyên mục chim tuyệt chủng.
Vỏ trứng: dày, bóng và đầy lỗ khí
Vỏ trứng đà điểu màu kem hoặc trắng ngà, bề mặt bóng như sứ. Nhìn kỹ, bạn sẽ thấy vô số lỗ nhỏ li ti. Đó là lỗ khí, nơi phôi trao đổi oxy và hơi nước với bên ngoài suốt sáu tuần. Vỏ dày khoảng 2 mm, phần lớn là canxi cacbonat sắp xếp thành nhiều lớp tinh thể, vừa cứng vừa có độ dẻo.
Độ cứng này phục vụ hai việc. Thứ nhất, chim bố mẹ nặng hơn một tạ ngồi ấp mà trứng không vỡ. Thứ hai, chống lại kẻ săn trứng: chó rừng khó cắn vỡ, chỉ những kẻ "có công cụ" như kền kền Ai Cập — loài biết quắp đá ném vào trứng — mới phá được. Nhiều trang trại và bảo tàng cho người lớn đứng thử lên trứng để thấy độ bền, nhưng đó là việc nên để người có kinh nghiệm hướng dẫn, vì trứng có vết nứt nhỏ vẫn vỡ được.
Đẻ và ấp ngoài tự nhiên
Mái chính đẻ khoảng một quả cách ngày vào hố tổ trên đất cát, các mái phụ đẻ chung. Chim bắt đầu ấp khi lứa đã gần đủ, để các trứng phát triển gần như đồng thời và nở cách nhau không xa. Ban ngày mái chính ấp, ban đêm con trống ấp. Trưa nắng gắt, chim đôi khi đứng dậy che bóng thay vì ngồi lên, vì quá nóng cũng hại phôi như quá lạnh.
Thời gian ấp khoảng 42 ngày, dao động vài ngày tuỳ nhiệt độ. Vài ngày trước khi nở, chim con trong trứng bắt đầu kêu khẽ — tiếng kêu được cho là giúp các trứng trong tổ đồng bộ thời điểm nở. Chim con tự phá vỏ dày bằng mỏ, cổ và một cơ khoẻ ở gáy, quá trình có thể kéo dài nhiều giờ.
Ấp nhân tạo trong trang trại có nhiệt độ, độ ẩm và lịch đảo trứng riêng; phần kỹ thuật ấy nằm trong chuyên mục nuôi đà điểu.
Bao nhiêu trứng nở thành chim
Ngoài tự nhiên, tỉ lệ trứng thành chim trưởng thành rất thấp. Trứng ở rìa tổ hỏng hoặc bị lấy mất, chim con bị chó rừng, linh cẩu, chim săn mồi, báo bắt. Nhiều nghiên cứu thực địa cho thấy phần lớn chim non không sống qua năm đầu. Chính vì thế đà điểu đẻ nhiều và làm tổ chung: số lượng bù cho rủi ro.
Trứng đà điểu ăn được không, vị thế nào
Trứng đà điểu ăn được và được dùng ở nhiều nơi, kể cả Việt Nam ở các trang trại và nhà hàng có nuôi đà điểu. Lòng trứng nhiều, một quả có thể làm món cho cả nhóm người. Nhiều người ăn thử mô tả vị gần với trứng gà nhưng béo hơn, lòng trắng hơi đặc. Do kích thước lớn, luộc chín một quả mất hơn một giờ; người ta thường đập ra làm trứng chiên, trứng hấp.
Lưu ý vệ sinh giống mọi loại trứng: chỉ dùng trứng có nguồn gốc rõ, vỏ nguyên, nấu chín kỹ. Trứng đã ấp hoặc không rõ ngày đẻ thì không nên dùng.
Vỏ trứng trong lịch sử loài người
Từ hàng chục nghìn năm trước, người săn hái lượm ở châu Phi đã dùng vỏ trứng đà điểu làm bình đựng nước, khoét một lỗ nhỏ, chôn dưới cát để dành cho mùa khô. Ở một số di chỉ khảo cổ phía nam châu Phi, các mảnh vỏ trứng mang hoa văn khắc vạch được xem là một trong những dấu vết sớm của tư duy biểu tượng. Vỏ trứng cũng được mài thành hạt chuỗi tròn — một kiểu trang sức và vật trao đổi lâu đời. Chủ đề này được bàn kỹ trong chuyên mục văn hoá.
Góc nhìn hôm nay: khi cầm một quả trứng đà điểu
- Soi trứng dưới đèn hoặc nhìn nghiêng dưới nắng để thấy rõ lỗ khí trên vỏ.
- Thử ước lượng thể tích: một quả trứng đà điểu chứa lượng lòng tương đương chừng hai chục quả trứng gà — cách hình dung dễ nhớ cho trẻ.
- Vỏ trứng đà điểu bán làm đồ lưu niệm cần có nguồn gốc từ trang trại hợp pháp; đừng mua vỏ trứng hay đồ mỹ nghệ không rõ xuất xứ từ chim hoang dã.
Câu hỏi thường gặp
Trứng đà điểu nặng bao nhiêu?
Trứng đà điểu nặng trung bình khoảng 1,4 kg, có quả nặng hơn hoặc nhẹ hơn. Một quả tương đương khoảng hai chục quả trứng gà về lượng lòng.
Trứng đà điểu bao lâu thì nở?
Ngoài tự nhiên, trứng đà điểu nở sau khoảng 42 ngày ấp, dao động vài ngày tuỳ nhiệt độ. Trong trang trại, máy ấp được chỉnh nhiệt độ và độ ẩm để đạt tỉ lệ nở tốt.
Vỏ trứng đà điểu dày bao nhiêu?
Vỏ trứng đà điểu dày khoảng 2 mm, cứng và có nhiều lỗ khí nhỏ để phôi thở. Độ cứng giúp trứng không vỡ khi chim bố mẹ nặng hơn một tạ ngồi ấp.
Trứng đà điểu có ăn được không?
Ăn được. Vị trứng gần trứng gà nhưng béo hơn. Vì quả trứng lớn, luộc chín mất hơn một giờ, nên người ta thường đập ra chiên hoặc hấp. Chỉ nên dùng trứng rõ nguồn gốc và nấu chín kỹ.
Trứng chim nào lớn nhất thế giới?
Trong các loài còn sống, trứng đà điểu lớn nhất. Trứng lớn nhất từng biết là của chim voi Madagascar đã tuyệt chủng, ước tính nặng khoảng 10 kg.
