Đà điểu nuôi thường gặp các vấn đề: tắc đường tiêu hoá do ăn dị vật hoặc chất độn chuồng, nhiễm trùng túi lòng đỏ ở chim mới nở, tật chân ở chim non, các bệnh do vi khuẩn đường ruột, ký sinh trùng trong và ngoài, cùng các bệnh truyền nhiễm của gia cầm như Newcastle và cúm gia cầm. Bài này chỉ giúp nhận ra dấu hiệu sớm — chẩn đoán và điều trị phải do bác sĩ thú y thực hiện.
Nguyên tắc chung trước khi đọc tiếp
- Đà điểu giỏi che giấu bệnh, nhất là chim lớn. Khi đã thấy rõ ủ rũ, bỏ ăn, bệnh thường đã nặng.
- Nhiều bệnh có dấu hiệu giống nhau; tự đoán rồi tự dùng thuốc dễ làm sai, tốn tiền và gây kháng thuốc.
- Chim chết bất thường, nhất là chết nhiều cùng lúc, phải báo ngay cho cơ quan thú y địa phương — có thể là bệnh truyền nhiễm cần khai báo.
Tắc đường tiêu hoá
Đây là vấn đề đặc trưng của đà điểu. Chim non mổ nuốt trấu, mùn cưa, cát mịn, cỏ dài; chim lớn nuốt túi nilon, dây, đinh, mảnh kim loại. Vật nuốt vào có thể kẹt lại ở dạ dày tuyến hoặc mề.
Dấu hiệu thường thấy: chim ăn ít dần rồi bỏ ăn, phân ít hoặc không có, bụng căng, đứng ủ rũ, gầy sút. Ở chim non có thể sờ thấy bụng cứng.
Phòng: nền úm không ăn được, cỏ thái nhỏ cho chim non, dọn sạch bãi, không để rác và vật kim loại trong chuồng. Đây là bệnh "phòng dễ hơn chữa" rõ nhất.
Nhiễm trùng túi lòng đỏ ở chim mới nở
Túi lòng đỏ còn lại trong bụng chim con mới nở là môi trường dễ nhiễm khuẩn nếu rốn chưa khép tốt, máy ấp nở bẩn, hoặc khu úm lạnh ẩm.
Dấu hiệu: rốn ướt, đỏ, sưng; bụng to bất thường; chim yếu, không ăn, chết trong tuần đầu.
Phòng: vệ sinh trứng, máy ấp, máy nở; giữ đúng độ ẩm ấp để chim nở ra khoẻ; khu úm ấm, khô, sạch.
Tật chân ở chim non và chim choai
Gồm doãng chân, ngón vẹo, xoay cẳng, gân trật khỏi rãnh ở khớp cổ chân. Nguyên nhân thường đan xen: nền trơn, thiếu vận động, lớn quá nhanh do thừa đạm năng lượng, mất cân đối khoáng chất, yếu tố di truyền.
Dấu hiệu: dáng đi lệch, khập khiễng, chân không thẳng khi nhìn từ phía trước hoặc sau, ngón không hướng về trước.
Phòng: nền có độ bám, vận động hằng ngày, khẩu phần cân đối, theo dõi cân nặng. Khi phát hiện, gọi thú y sớm; một số tật có thể chỉnh nếu xử lý sớm, để muộn thì khó.
Bệnh đường ruột do vi khuẩn
Như nhiều loài gia cầm, đà điểu có thể nhiễm các vi khuẩn gây bệnh đường ruột, nhất là ở chim non khi vệ sinh kém, nước uống bẩn, thức ăn ôi.
Dấu hiệu: tiêu chảy, phân có màu bất thường hoặc lẫn máu, chim ủ rũ, mất nước, chết rải rác.
Phòng: nước sạch, máng sạch, thức ăn tươi, khu úm khô, cách ly chim ốm. Điều trị cần thú y xác định nguyên nhân, có khi phải xét nghiệm.
Ký sinh trùng
| Loại | Ở đâu | Dấu hiệu có thể thấy |
|---|---|---|
| Giun sán đường tiêu hoá | dạ dày, ruột | chim gầy dù ăn, lông xơ, chậm lớn, thiếu máu |
| Rận, mạt lông | trên lông, da | chim ngứa, rỉa lông nhiều, lông hư, có thể thấy trứng rận bám chân lông |
| Ve | vùng da trụi | vết đốt, da sần, chim khó chịu |
Một loài giun dạ dày chuyên ký sinh ở đà điểu được ghi nhận ở nhiều nước nuôi đà điểu và có thể gây thiệt hại đáng kể. Lịch xét nghiệm phân và tẩy ký sinh trùng nên do bác sĩ thú y lập theo tình hình của trại.
Bệnh truyền nhiễm của gia cầm
Đà điểu là chim, nên có thể mắc một số bệnh truyền nhiễm chung với gà vịt:
- Newcastle: bệnh do virus phổ biến ở gia cầm; đà điểu, nhất là chim non, có thể mắc. Một số nước áp dụng tiêm phòng cho đà điểu theo hướng dẫn thú y.
- Cúm gia cầm: đà điểu nhạy cảm với một số chủng cúm. Ở Việt Nam, cúm gia cầm là bệnh phải khai báo. Khi trong vùng có dịch, cần siết chặt an toàn sinh học và làm theo chỉ đạo của cơ quan thú y.
Dấu hiệu chung đáng ngờ: chim chết nhanh, nhiều con; khó thở, chảy dịch mũi miệng; triệu chứng thần kinh như ngoẹo cổ, đi loạng choạng. Gặp những dấu hiệu này, không giết mổ, không bán chạy, báo ngay thú y.
Chấn thương
Gãy chân, rách da, chấn thương cổ thường do chim hoảng va rào, đá nhau, hoặc bị chó tấn công. Chim gãy chân ở đà điểu trưởng thành thường rất khó chữa vì cơ thể nặng. Cách tốt nhất vẫn là phòng: rào an toàn, giữ yên tĩnh, tách các con trống hung hăng.
Lịch phòng bệnh: làm cùng thú y
- Lập lịch tiêm phòng, xét nghiệm phân, tẩy ký sinh trùng với bác sĩ thú y quen trại.
- Ghi sổ mọi lần dùng thuốc: ngày, loại, liều, người chỉ định — và tuân thủ thời gian ngừng thuốc trước khi giết mổ.
- Mổ khám chim chết để biết nguyên nhân thay vì chỉ chôn.
- Cách ly chim mới mua về ít nhất vài tuần trước khi nhập đàn.
Góc nhìn hôm nay: quan sát là "xét nghiệm" rẻ nhất
Đứng xem đàn chim mười phút mỗi sáng — ai ăn, ai đứng riêng, ai đi lệch, phân ra sao — là thói quen rẻ và hiệu quả nhất của người nuôi giỏi. Phát hiện sớm một ngày nhiều khi quyết định cứu được con vật hay không.
Câu hỏi thường gặp
Đà điểu hay mắc bệnh gì?
Đà điểu nuôi hay gặp tắc đường tiêu hoá, nhiễm trùng túi lòng đỏ ở chim mới nở, tật chân ở chim non, bệnh đường ruột do vi khuẩn, ký sinh trùng và một số bệnh truyền nhiễm của gia cầm như Newcastle, cúm gia cầm.
Đà điểu bỏ ăn là bị gì?
Bỏ ăn có nhiều nguyên nhân, trong đó thường gặp là tắc đường tiêu hoá do nuốt dị vật, nhiễm khuẩn, ký sinh trùng hoặc stress. Cần gọi bác sĩ thú y khám để xác định nguyên nhân.
Đà điểu có bị cúm gia cầm không?
Có. Đà điểu nhạy cảm với một số chủng cúm gia cầm. Ở Việt Nam, đây là bệnh phải khai báo; khi thấy chim chết nhiều bất thường cần báo ngay cơ quan thú y địa phương.
Làm sao phòng bệnh cho đà điểu?
Giữ chuồng khô sạch, nước và thức ăn sạch, bãi không có dị vật, cách ly chim mới và chim ốm, hạn chế người lạ và gia cầm khác, và thực hiện lịch tiêm phòng, tẩy ký sinh trùng do thú y lập.
Có nên tự mua thuốc chữa cho đà điểu không?
Không nên. Nhiều bệnh có dấu hiệu giống nhau; dùng sai thuốc vừa không khỏi vừa gây kháng thuốc và tồn dư trong thịt. Hãy để bác sĩ thú y chẩn đoán và kê đơn.