Cánh đà điểu dùng để làm gì khi đà điểu không bay được

Cánh đà điểu không giúp nó bay, nhưng không hề thừa. Đà điểu dùng đôi cánh để giữ thăng bằng và làm bánh lái khi ngoặt gấp lúc chạy nhanh, để múa tán tỉnh, để doạ kẻ thù, để che nắng cho trứng và chim con, và để điều hoà nhiệt cơ thể. Sải cánh của đà điểu trưởng thành khoảng hai mét — lớn hơn nhiều người nghĩ.

Đôi cánh của một con chim không bay

Khi đà điểu xếp cánh, ta chỉ thấy một chùm lông ở hai bên thân. Khi nó xoè ra, đôi cánh rộng đáng kể, viền những chiếc lông trắng dài, mềm và rủ. Đó là thứ lông từng làm nên cả một ngành thời trang ở châu Âu thế kỷ 19.

Lông đà điểu khác lông chim bay ở một điểm quan trọng: các sợi lông nhánh không móc vào nhau. Ở chim bay, những móc nhỏ li ti giữ cho phiến lông kín như một tấm màng, tạo lực nâng. Lông đà điểu thì rời rạc, phồng, mềm như sợi bông. Nó giữ ấm tốt, đẹp, nhưng không cản gió đủ để bay và cũng không chống thấm nước tốt.

Một chi tiết ít người biết: mỗi cánh đà điểu có móng ở đầu hai ngón cánh. Móng nhỏ, thường khuất trong lông, là dấu vết của bộ xương chi trước mà tổ tiên chim từng có.

Công dụng 1: bánh lái khi chạy

Đây là công dụng hay bị bỏ qua nhất. Khi chạy thẳng, đà điểu thường ép cánh sát thân. Nhưng khi cần ngoặt gấp ở tốc độ cao — chẳng hạn bị sư tử đuổi sát — nó xoè một hoặc cả hai cánh. Đôi cánh lúc ấy giúp:

• Giữ thăng bằng: giống người đi trên dây giang tay ra, cánh xoè làm tăng quán tính quay, giúp thân không bị đổ khi lực ly tâm kéo sang một bên.
• Đổi hướng nhanh hơn: cánh tạo một ít lực cản không khí ở một bên, hỗ trợ cú ngoặt.
• Phanh: khi giảm tốc đột ngột, cánh xoè ra góp phần giữ thân khỏi chúi về trước.

Trong các đoạn phim quay chậm, có thể thấy đà điểu nghiêng thân và cánh theo hướng ngoặt rất giống máy bay nghiêng cánh khi đổi hướng, dù nó không hề rời mặt đất.

Công dụng 2: múa tán tỉnh

Mùa sinh sản, đà điểu trống lông đen thực hiện điệu múa rất ấn tượng. Nó ngồi xuống đất, xoè hai cánh trắng, vẫy luân phiên trái phải trong khi cổ đánh đung đưa thành vòng. Những mảng trắng trên nền lông đen nhìn thấy được từ xa trên đồng cỏ. Con mái đồng ý thì cúi thấp, cánh rủ xuống và run nhẹ.

Con trống cũng dùng cánh trong các cuộc tranh chấp lãnh thổ với con trống khác: xoè rộng, đứng cao, phồng cổ và gầm, cố tỏ ra to lớn hơn đối thủ. Phần lớn tranh chấp kết thúc mà không cần đá nhau.

Công dụng 3: doạ kẻ thù và đánh lạc hướng

Khi một con chó rừng hay linh cẩu đến gần tổ, đà điểu bố mẹ có thể xoè cánh, rít lên và lao tới để doạ. Có ghi nhận chim bố mẹ giả vờ bị thương, chạy loạng choạng với cánh rủ xuống để dụ kẻ săn mồi đi xa khỏi đàn con — một chiêu thấy ở nhiều loài chim làm tổ trên mặt đất.

Công dụng 4: ô che nắng và chăn ấm

Trứng đà điểu nằm trong hố nông giữa đồng trống. Trưa nắng, mặt đất có thể nóng tới mức làm hỏng phôi. Chim đang ấp xoè cánh một phần để che bóng cho những quả trứng ở rìa tổ. Khi chim con đã nở, bố mẹ dùng cánh che nắng, che mưa và ủ ấm chúng vào ban đêm.

Công dụng 5: điều hoà nhiệt

Đà điểu sống ở nơi ban ngày nóng gắt, ban đêm có thể lạnh. Đôi cánh là một "van" điều nhiệt:

Cùng với thở gấp bằng miệng, những động tác này giúp đà điểu chịu được nhiệt độ mà nhiều loài thú phải tìm bóng râm để tránh.

Vì sao cánh không biến mất hẳn

Nếu không bay thì giữ cánh để làm gì, sao tiến hoá không bỏ luôn? Câu trả lời là vì đôi cánh vẫn hữu ích. Một bộ phận chỉ teo dần khi nó tốn kém mà không mang lại lợi ích. Cánh đà điểu tuy không bay được nhưng có ích cho thăng bằng, sinh sản, chăm con, điều nhiệt — nên nó được giữ lại ở dạng lớn, đẹp.

So sánh với họ hàng cũng thú vị: cánh emu nhỏ, gần như ẩn dưới bộ lông xù; cánh đà điểu đầu mào chỉ còn vài sợi lông cứng như que; cánh kiwi nhỏ tới mức gần như không thấy. Loài nào càng sống ở đồng trống và dùng cánh để múa, giữ thăng bằng khi chạy, thì cánh càng còn lớn.

Góc nhìn hôm nay: để ý đôi cánh khi gặp đà điểu

• Khi xem đà điểu ở trang trại hay vườn thú vào giữa trưa, để ý xem chúng có nhấc cánh khỏi thân không — đó là lúc chúng đang tự làm mát.
• Nếu một con đà điểu trống đứng thẳng, xoè cánh và phồng cổ về phía bạn, đó là dấu hiệu đe doạ. Lùi lại, đừng quay lưng chạy.
• Khi xem phim tài liệu về cuộc rượt đuổi trên thảo nguyên, hãy tua chậm cú ngoặt của đà điểu: bạn sẽ thấy cánh xoè đúng lúc thân nghiêng.