Chim cu chạy đường roadrunner: thợ săn chạy bộ ở sa mạc Bắc Mỹ

Chim cu chạy đường (greater roadrunner, Geococcyx californianus) là một loài chim thuộc họ cu cu sống ở sa mạc và vùng cây bụi khô miền tây nam nước Mỹ và Mexico. Chúng biết bay nhưng hầu như chỉ chạy, với tốc độ thường được nêu khoảng 30 km/h, đủ để bắt thằn lằn, rắn — kể cả rắn đuôi chuông nhỏ — và bọ cạp. Đây là một trong những loài chim chạy giỏi nhất trong số các loài biết bay.

Một con cu cu không giống cu cu

Ở Việt Nam, họ cu cu quen thuộc với tiếng kêu của chim cu cu, bắt cô trói cột, hay bìm bịp. Chim cu chạy đường cũng thuộc họ này, nhưng đã chọn mặt đất làm nhà. Nó dài khoảng 50–60 cm tính cả đuôi, lông nâu sọc trắng, có mào dựng được, đuôi dài dùng làm bánh lái, và một mảng da xanh lam, đỏ cam phía sau mắt.

Chân chim cu chạy đường có bốn ngón, hai ngón hướng ra trước, hai ngón hướng ra sau — kiểu chân "đối ngón" đặc trưng của họ cu cu. Dấu chân của nó trông như chữ X, khiến người ta khó đoán con chim đi về hướng nào. Một số dân tộc bản địa vùng Tây Nam nước Mỹ dùng biểu tượng dấu chân chữ X này như một cách "đánh lạc hướng" tà ma.

Chạy nhanh bao nhiêu

Con số được nhắc nhiều nhất là khoảng 30 km/h (khoảng 20 dặm/giờ). Có nguồn nêu cao hơn, nhưng thiếu số đo có hệ thống. So với đà điểu thì chậm, nhưng với một con chim nặng chỉ khoảng 300 gram, đó là tốc độ rất ấn tượng nếu tính theo chiều dài cơ thể. Khi chạy, chim cu chạy đường hạ thấp đầu, duỗi cổ về trước, đuôi nằm ngang; khi cần ngoặt gấp, đuôi dài vẩy sang bên như bánh lái, cánh hé ra để giữ thăng bằng.

Chúng có thể bay, nhưng chỉ bay ngắn: lên cành cây, vượt hàng rào, hoặc lướt xuống từ chỗ cao khi bị đuổi.

Thực đơn của kẻ săn sa mạc

Chim cu chạy đường thường cầm con rắn ở đầu, quật mạnh nhiều lần xuống đất hay đá, rồi nuốt từ đầu. Nếu con rắn quá dài, phần đuôi có thể thò ra ngoài mỏ trong lúc phần đầu đang được tiêu hoá — một cảnh hay được các nhà quan sát chim kể lại.

Sống sót giữa sa mạc

• Sưởi nắng sáng sớm: đêm sa mạc lạnh, chim hạ thân nhiệt để tiết kiệm năng lượng. Sáng ra, nó quay lưng về mặt trời, dựng lông lưng để lộ mảng da sẫm màu, hấp thụ nhiệt nhanh.
• Tránh trưa nắng: giảm hoạt động, tìm bóng râm khi nóng nhất.
• Tiết kiệm nước: lấy phần lớn nước từ con mồi; có tuyến muối gần mắt để thải muối dư.

Gia đình và tổ

Chim cu chạy đường sống theo cặp và giữ vùng quanh năm. Khác với nhiều loài cu cu châu Á, châu Âu đẻ nhờ vào tổ chim khác, chim cu chạy đường tự làm tổ trong bụi gai hoặc cây xương rồng, cả bố mẹ cùng ấp trứng và nuôi con. Con trống thường mang "quà" là con mồi tặng con mái trong lúc tán tỉnh.

Họ hàng: chim cu chạy đường nhỏ

Ngoài loài lớn, còn có chim cu chạy đường nhỏ (Geococcyx velox) sống ở Mexico và Trung Mỹ. Cả hai đều thuộc nhóm cu cu đất châu Mỹ, cùng kiểu sống chủ yếu trên mặt đất.

Biểu tượng của miền Tây Nam

Chim cu chạy đường là chim biểu tượng của bang New Mexico. Nó cũng nổi tiếng toàn cầu nhờ nhân vật hoạt hình Road Runner — chuyện ấy được kể riêng trong chuyên mục văn hoá. Chim thật thì không kêu "beep beep"; tiếng của nó là chuỗi âm "cu cu" trầm dần, và tiếng gõ mỏ lách cách.

Góc nhìn hôm nay: điều đáng học từ một con chim nhỏ

• Chim cu chạy đường cho thấy chạy là chiến lược tốt ngay cả với chim biết bay, khi con mồi và đời sống nằm trên mặt đất.
• Nếu đi du lịch vùng sa mạc Arizona, New Mexico, Texas, các vườn quốc gia như Big Bend, Joshua Tree là nơi dễ gặp chúng ven đường mòn.
• Ở Việt Nam, để ý bìm bịp — họ hàng cùng họ cu cu — cũng hay chạy luồn trong bụi rậm thay vì bay; chuyên mục chim đi bộ ở Việt Nam có bài riêng.