Seriema: chim chân dài đồng cỏ Nam Mỹ, họ hàng chim khủng bố

Seriema là hai loài chim chân dài sống ở đồng cỏ và rừng thưa Nam Mỹ: seriema chân đỏ (Cariama cristata) và seriema chân đen (Chunga burmeisteri). Cao khoảng 70–90 cm, chúng biết bay nhưng hầu như chỉ chạy, săn rắn, thằn lằn, côn trùng bằng cách quật con mồi xuống đất. Seriema là họ hàng gần nhất còn sống của "chim khủng bố" đã tuyệt chủng, và tiếng kêu vang của chúng nghe được từ hơn một kilômét.

Hai loài seriema

Cả hai đều có lông xám nâu, mỏ đỏ hoặc đen hơi móc, mắt to với hàng mi dài — gợi dáng một con chim săn mồi đứng trên đôi chân của chim chạy.

Họ hàng của "chim khủng bố"

Seriema là thành viên còn sống duy nhất của họ Cariamidae, thuộc bộ Cariamiformes — cùng bộ với các loài chim khủng bố Phorusrhacidae đã tuyệt chủng. Các nghiên cứu di truyền xếp nhóm này gần với chim cắt, vẹt và chim sẻ trong một nhánh lớn. Như vậy, seriema là "người họ hàng nhỏ" còn sót lại của những kẻ săn mồi khổng lồ từng thống trị Nam Mỹ hàng chục triệu năm. Nhìn seriema săn mồi, các nhà cổ sinh học có thêm gợi ý về cách tổ tiên của chúng có thể đã làm.

Săn mồi: quật và đập

Seriema đi chậm rãi trong cỏ, rồi bất ngờ chạy vọt tới vồ con mồi. Con mồi gồm rắn, thằn lằn, chuột, ếch, côn trùng lớn, trứng và chim non. Điểm đặc biệt là cách xử lý con mồi:

• Seriema ngậm con mồi bằng mỏ, quật mạnh xuống đất hoặc đập vào đá nhiều lần cho tới khi con mồi chết hoặc bị bẻ gãy xương.
• Con mồi lớn được giữ dưới chân và xé bằng mỏ.
• Ngón chân thứ hai có một móng cong lớn, có thể nhấc lên khỏi mặt đất khi đi — giống chiếc móng nổi tiếng của một số khủng long săn mồi. Seriema có thể dùng móng này để giữ hoặc xé con mồi.

Chạy giỏi hơn bay

Seriema có thể bay, nhưng chỉ bay ngắn, thường để lên cành cây ngủ hoặc thoát hiểm. Khi bị đuổi, chúng chạy với tốc độ đáng kể trên đôi chân dài, cúi thấp đầu, lẩn vào cỏ. Các nguồn phổ biến nêu tốc độ chạy khoảng 25 km/h hoặc hơn, nhưng chưa có số đo có hệ thống. Đối với người nông dân ở cerrado Brazil, hình ảnh seriema chạy băng qua đường đất đỏ là quen thuộc.

Tiếng kêu vang xa

Tiếng kêu của seriema chân đỏ là một trong những âm thanh đặc trưng của đồng cỏ Brazil: một chuỗi tiếng ăng ẳng, the thé như tiếng chó con hay tiếng cười, cao dần rồi tắt, thường do cả cặp "song ca". Chúng hay đứng trên gò mối hay cành cây thấp, ngửa đầu ra sau để kêu, và âm thanh vang xa hơn một kilômét. Tiếng kêu giúp giữ vùng và giữ liên lạc giữa đôi bạn.

Gia đình

Seriema sống theo cặp, làm tổ bằng cành cây trên cây bụi hoặc cây thấp — khác với nhiều chim chạy làm tổ dưới đất. Mỗi lứa thường hai trứng, cả bố mẹ cùng ấp và nuôi con. Chim con rời tổ khá sớm và theo bố mẹ đi kiếm ăn.

Seriema so với chim thư ký châu Phi

Ở hai bờ Đại Tây Dương, hai loài chim không họ hàng gần đã đi tới lối sống rất giống nhau: chân dài, đi bộ trên đồng cỏ, săn rắn và thằn lằn.

Đây là một ví dụ của tiến hoá hội tụ: cùng một "nghề" săn mồi trên đồng cỏ, hai dòng chim khác nhau đã phát triển dáng hình na ná nhau.

Seriema và con người

Ở một số vùng nông thôn Nam Mỹ, người dân nuôi seriema thả quanh nhà vì chúng ăn rắn, côn trùng và kêu báo động khi có người lạ — như một "chó canh nhà" có lông vũ. IUCN xếp cả hai loài ở mức Ít quan ngại, nhưng đồng cỏ cerrado — một trong những savan giàu đa dạng sinh học nhất thế giới — đang bị chuyển đổi nhanh thành đồng đậu tương và đồng cỏ chăn nuôi, đe doạ môi trường sống lâu dài của chúng.

Góc nhìn hôm nay: một cửa sổ nhìn vào quá khứ

• Seriema cho thấy tiến hoá không chỉ có những "phiên bản thắng lớn": một nhánh từng khổng lồ có thể còn lại hôm nay dưới dạng một con chim cỡ vừa, sống lặng lẽ trên đồng cỏ.
• Nhiều vườn thú ở châu Âu và Bắc Mỹ nuôi seriema chân đỏ; nếu may mắn, bạn có thể nghe tiếng kêu và thấy chúng quật con mồi xuống đất trong giờ cho ăn.
• Đọc bài về chim khủng bố trong chuyên mục chim tuyệt chủng để so sánh dáng chân, mỏ và cách săn.