Gà gô và chim cút: chạy trước, bay sau để thoát kẻ thù

Gà gô, chim cút và các loài chim họ trĩ cỡ nhỏ sống trên mặt đất có một chiến lược thoát hiểm chung: chạy trước, bay sau. Khi phát hiện nguy hiểm, chúng nằm im hoặc chạy lẩn vào cỏ; chỉ khi kẻ thù tới quá gần mới bật bay vọt lên với tiếng vỗ cánh ồn ào, bay một quãng ngắn rồi hạ xuống chạy tiếp. Nghiên cứu trên gà gô chukar còn cho thấy chim non dùng cánh để "chạy lên dốc" trước cả khi biết bay — một phát hiện quan trọng trong việc hiểu cánh chim ra đời thế nào.

Chạy là lựa chọn đầu tiên

Với một con gà gô nặng vài trăm gram sống giữa cỏ, bay là việc tốn kém và gây chú ý. Chạy thì kín đáo hơn: thân thấp, lông nâu lốm đốm lẫn vào đất, chân khoẻ đưa con chim luồn qua cỏ rất nhanh. Nhiều thợ săn và người đi đồng kể rằng có thể đi qua cách một bầy gà gô vài bước chân mà không thấy chúng, cho tới khi cả bầy bùng lên bay.

1. Nằm im: tin vào màu lông ngụy trang.
2. Chạy lẩn: khi kẻ thù tiến lại, lặng lẽ chạy ra xa trong cỏ.
3. Bật bay: khi bị dồn, bay vụt lên, thường cả bầy cùng lúc để làm kẻ thù bối rối.
4. Hạ xuống chạy tiếp: sau một quãng bay ngắn, đáp xuống và lại chạy.

Cơ ngực "trắng" cho cú bay bùng nổ

Cơ ngực của gà gô, chim cút, gà rừng chủ yếu là sợi cơ co nhanh, nghèo myoglobin nên có màu trắng nhạt — giống ức gà ta ăn. Loại cơ này tạo lực rất mạnh trong vài giây nhưng mỏi nhanh. Đó là lý do chúng cất cánh như tên bắn nhưng không bay xa được. Ngược lại, cơ đùi dùng để đi cả ngày nên sẫm màu, bền bỉ. Chỉ cần nhìn màu thịt, ta đã đoán được con chim này sống bằng đôi chân hay đôi cánh.

Gà gô chukar và bí mật "chạy lên dốc"

Đầu những năm 2000, nhà sinh học Kenneth Dial ở Đại học Montana nghiên cứu gà gô chukar (Alectoris chukar), một loài gà gô đá sống ở vùng núi khô từ Trung Đông tới Trung Á. Ông thấy chim non chưa biết bay vẫn chạy được lên những sườn dốc rất gắt, thậm chí gần thẳng đứng, bằng cách vừa chạy vừa vỗ đôi cánh non. Cánh tạo lực ép thân vào mặt dốc, giúp chân bám chắc hơn.

Hành vi này được đặt tên là "chạy dốc có hỗ trợ của cánh" (wing-assisted incline running). Nó gợi ý một giả thuyết về nguồn gốc của khả năng bay: những chiếc cánh nhỏ, chưa đủ để bay, vẫn có ích cho tổ tiên khủng long chân thú biết chạy — giúp leo dốc, leo cây thoát hiểm — và từ đó dần phát triển thành cánh bay. Giả thuyết này được bàn nhiều trong cổ sinh học, bên cạnh các giả thuyết khác như "từ trên cây lượn xuống".

Bầy đàn và sống trên đất

Gà gô ở Việt Nam

Ở Việt Nam, "gà gô" thường chỉ đa đa hay gà gô Trung Hoa (Francolinus pintadeanus), loài chim lông lốm đốm đen trắng sống ở đồi cỏ, cây bụi miền Trung và Tây Nguyên. Tiếng gáy của gà gô trống vang ở đồi vào sáng sớm, quen thuộc với người miền núi. Gà gô cũng chạy trước bay sau như mọi họ hàng. Ngoài ra còn có các loài gà so (Arborophila) sống trong rừng, được bàn riêng trong chuyên mục chim đi bộ ở Việt Nam.

Lưu ý: nhiều loài chim rừng ở Việt Nam bị săn bắt bằng bẫy dây và mồi, khiến quần thể suy giảm. Việc săn bắt, buôn bán chim hoang dã thuộc diện bảo vệ là vi phạm pháp luật.

Chim cút: chạy giỏi, bay ngắn

Chim cút là những chim nhỏ nhất họ trĩ, nặng khoảng 100–150 gram ở chim cút Nhật — loài được nuôi phổ biến lấy trứng ở Việt Nam. Chim cút hoang dã sống ở đồng cỏ, ruộng, chạy rất giỏi, bay ngắn sát mặt đất. Một số loài chim cút di cư theo mùa, bay đường dài vào ban đêm — bằng chứng rằng "bay ngắn" không có nghĩa là không thể bay xa khi cần. Chuyện chim cút nuôi và các loài cun cút hoang dã ở Việt Nam có bài riêng trong chuyên mục chim đi bộ ở Việt Nam.

Góc nhìn hôm nay: tự quan sát

• Ở trại nuôi chim cút hay sân gà, để ý cách con chim chọn chạy trước khi bị đuổi, và chỉ vỗ cánh khi bị dồn sát.
• Khi đi bộ trên đồi cỏ ở miền Trung, Tây Nguyên lúc sáng sớm, lắng nghe tiếng gáy của gà gô — nghe nhiều hơn thấy.
• Đọc thêm về nghiên cứu gà gô chukar của Kenneth Dial nếu bạn quan tâm cánh chim ra đời thế nào.