Chim thư ký (Sagittarius serpentarius) là loài chim săn mồi chân dài sống ở đồng cỏ châu Phi hạ Sahara, nổi tiếng vì săn rắn bằng những cú đá cực nhanh thay vì vồ bằng móng như đại bàng. Một nghiên cứu năm 2016 đo được cú đá của nó mạnh tới khoảng năm lần trọng lượng cơ thể và chạm mục tiêu chỉ trong khoảng 15 phần nghìn giây. Chim thư ký biết bay giỏi nhưng săn mồi chủ yếu bằng cách đi bộ, mỗi ngày có thể đi hàng chục kilômét.
Diều hâu trên đôi chân dài
Chim thư ký cao khoảng 1,2–1,4 mét, phần lớn là chân. Lông xám nhạt, cánh và đùi đen, mặt có da trần màu cam đỏ, và một chùm lông dài màu đen sau gáy. Nó là thành viên duy nhất của họ Sagittariidae, có họ hàng với diều hâu, đại bàng, nhưng tách ra thành một nhánh riêng từ lâu.
Tên gọi "thư ký" có nhiều cách giải thích. Cách phổ biến nhất cho rằng chùm lông sau gáy gợi hình những chiếc bút lông ngỗng mà thư ký thế kỷ 19 hay giắt sau tai. Một giả thuyết khác cho rằng tên gọi là biến âm từ tiếng Ả Rập "saqr-et-tair" (chim săn), nhưng ý này bị nhiều nhà ngôn ngữ nghi ngờ.
Săn mồi bằng đôi chân
Chim thư ký đi bộ chậm rãi giữa đồng cỏ, thường theo cặp, đầu cúi quét mặt đất. Khi thấy con mồi, nó lao tới và đá liên tiếp vào đầu con vật. Con mồi gồm:
- rắn, kể cả rắn độc;
- thằn lằn, ếch nhái;
- chuột, thỏ non;
- côn trùng lớn như châu chấu;
- trứng và chim non làm tổ trên đất.
Chim thư ký còn có thói quen dậm mạnh xuống bụi cỏ để xua con mồi chạy ra. Ở những vùng có đốt đồng cỏ, nó đi dọc mép lửa để bắt những con vật đang chạy trốn.
Cú đá được đo bằng khoa học
Năm 2016, các nhà nghiên cứu do Steven Portugal dẫn đầu công bố trên tạp chí Current Biology một nghiên cứu đặc biệt: họ đo cú đá của một con chim thư ký nuôi tên Madeleine ở một trung tâm chim săn mồi tại Anh. Con chim được huấn luyện đá vào một con rắn giả gắn trên tấm đo lực.
| Thông số | Kết quả nghiên cứu (khoảng) |
|---|---|
| Lực đá | khoảng 195 newton, gấp khoảng năm lần trọng lượng cơ thể chim |
| Thời gian chân chạm mục tiêu | khoảng 15 mili giây |
| So sánh | nhanh hơn thời gian một cái chớp mắt của người nhiều lần |
Các tác giả nhấn mạnh rằng thời gian tiếp xúc cực ngắn cho thấy chim thư ký phải nhắm cực chính xác: một cú đá trượt khỏi đầu con rắn độc có thể khiến nó bị cắn. Đây chỉ là số đo trên một cá thể, nhưng là dữ liệu định lượng hiếm hoi về hành vi săn này.
Đôi chân an toàn trước rắn
Phần cẳng chân của chim thư ký phủ vảy sừng dày, có thể giúp giảm nguy cơ bị răng nanh rắn xuyên qua. Kết hợp với cú đá nhanh và thói quen dùng cánh xoè như tấm khiên che thân, chim thư ký có được "bộ trang bị" chuyên dụng để săn rắn. Dù vậy, nó không miễn dịch với nọc rắn — tránh bị cắn mới là chiến lược chính.
Bay giỏi, làm tổ trên cây
Dù săn mồi bằng chân, chim thư ký bay rất giỏi, thường lượn cao trên các luồng khí nóng. Chúng làm tổ to bằng cành cây trên ngọn cây keo gai, cả bố mẹ cùng ấp và nuôi con. Chim non mất khá lâu mới rời tổ. Ban đêm, chim thư ký ngủ trên cây — mặt đất là chỗ săn ban ngày, không phải chỗ ngủ.
Tình trạng bảo tồn
Năm 2020, IUCN nâng mức đe doạ của chim thư ký lên Nguy cấp, do quần thể suy giảm mạnh ở nhiều vùng. Nguyên nhân gồm:
- đồng cỏ bị chuyển thành ruộng, khu dân cư;
- đốt đồng cỏ quá thường xuyên;
- va chạm đường dây điện, hàng rào;
- bắt chim con buôn bán, nhiễm độc.
Biểu tượng quốc gia
Chim thư ký xuất hiện trên quốc huy của Sudan và Nam Phi. Trên quốc huy Nam Phi, đôi cánh xoè của nó tượng trưng cho sự bảo vệ đất nước. Ở nhiều nơi, người dân quý chim thư ký vì nó diệt rắn quanh làng.
Góc nhìn hôm nay: xem chim thư ký ở đâu
- Các vườn quốc gia ở Kenya, Tanzania, Nam Phi như Serengeti, Maasai Mara, Kruger là nơi dễ gặp chim thư ký đi bộ trên đồng cỏ, thường theo cặp.
- Xem các đoạn phim quay chậm nghiên cứu năm 2016 để thấy cú đá nhanh tới mức nào.
- So sánh với chim seriema ở Nam Mỹ — một loài chân dài săn rắn khác, không có họ hàng gần nhưng có lối sống tương tự.
Câu hỏi thường gặp
Chim thư ký săn rắn thế nào?
Chim thư ký đi bộ tìm mồi, khi thấy rắn thì lao tới và đá liên tiếp vào đầu con rắn bằng đôi chân dài. Cánh xoè ra như tấm khiên, cẳng chân phủ vảy dày giúp giảm nguy cơ bị cắn.
Cú đá của chim thư ký mạnh cỡ nào?
Nghiên cứu năm 2016 đo được cú đá khoảng 195 newton, gấp khoảng năm lần trọng lượng cơ thể chim, với thời gian chạm mục tiêu chỉ khoảng 15 mili giây.
Vì sao gọi là chim thư ký?
Cách giải thích phổ biến là chùm lông dài sau gáy gợi hình những chiếc bút lông ngỗng thư ký xưa giắt sau tai. Có giả thuyết khác về gốc tiếng Ả Rập nhưng ít được chấp nhận.
Chim thư ký có bay được không?
Có, và bay rất giỏi, thường lượn cao trên luồng khí nóng. Nhưng chúng săn mồi chủ yếu bằng cách đi bộ trên đồng cỏ và ngủ, làm tổ trên cây.
Chim thư ký có nguy cấp không?
Có. Năm 2020, IUCN xếp chim thư ký ở bậc Nguy cấp do mất đồng cỏ, đốt đồng quá mức, va chạm đường dây điện và bị bắt buôn bán.