Chim cốc không bay Galápagos (Nannopterum harrisi, trước đây xếp vào Phalacrocorax harrisi) là loài chim cốc duy nhất trên thế giới không bay được. Chúng chỉ sống ở bờ biển hai đảo Fernandina và Isabela thuộc quần đảo Galápagos, với số lượng khoảng vài nghìn con. Cánh của chúng chỉ còn khoảng một phần ba kích thước cần để bay, nhưng chân khoẻ giúp chúng lặn bắt cá, bạch tuộc dưới nước rất giỏi.
Một con chim cốc "quên" bay
Chim cốc là nhóm chim biển quen thuộc, kể cả ở Việt Nam — loài cốc đen hay đứng phơi cánh trên cọc ở đầm phá. Phần lớn chim cốc bay giỏi và lặn giỏi. Riêng ở Galápagos, một loài chim cốc đã bỏ hẳn bầu trời:
- Thân lớn, nặng hơn các loài chim cốc khác, có thể tới khoảng 3–4 kg.
- Cánh ngắn, lông cánh nhỏ, xơ.
- Xương ức nhỏ, gờ ức thấp.
- Chân to, khoẻ, có màng — động cơ chính khi lặn.
- Mắt xanh ngọc, lông nâu đen.
Lạ là chúng vẫn giữ thói quen đứng phơi cánh sau khi lặn, như mọi loài chim cốc — dù đôi cánh tí hon ấy chẳng còn dùng để bay.
Vì sao lại mất bay ở Galápagos
Bờ biển phía tây Galápagos có dòng nước lạnh giàu dinh dưỡng trồi lên, nuôi dưỡng nhiều cá và bạch tuộc ngay sát bờ. Chim cốc ở đây không cần bay xa tìm mồi. Trên đảo cũng không có thú săn mồi trên cạn. Hai điều kiện ấy — mồi gần, không kẻ thù — khiến việc bay không còn đáng giá. Ngược lại, thân to hơn và cánh nhỏ hơn có thể giúp lặn hiệu quả hơn: ít lực nổi, ít cản nước.
Gen của việc mất bay
Năm 2017, một nhóm nghiên cứu công bố trên tạp chí Science kết quả so sánh bộ gen của chim cốc không bay Galápagos với các loài chim cốc họ hàng biết bay. Họ tìm thấy các biến đổi ở những gen liên quan tới lông mao tế bào (cilia) — những gen mà ở người, khi đột biến, gây ra một số hội chứng làm xương tay chân ngắn. Nghiên cứu gợi ý rằng chỉ vài thay đổi gen có thể đủ làm cánh ngắn lại, giải thích vì sao việc mất bay có thể xảy ra nhanh ở loài này. Đây là một trong những lần đầu người ta lần ra cơ sở di truyền cụ thể của việc mất bay ở chim.
Cuộc sống trên bờ đá núi lửa
Chim cốc không bay sống thành nhóm nhỏ trên bờ đá dung nham đen. Chúng lặn xuống đáy gần bờ, săn cá chình, cá nhỏ, bạch tuộc. Tổ làm bằng rong biển và những thứ trôi dạt, đặt ngay trên đá gần mép nước. Con trống mang về "quà" là rong biển cho con mái xây tổ. Mỗi lứa thường vài trứng; cả bố lẫn mẹ cùng ấp và nuôi con.
Đôi khi con mái bỏ lại con trống chăm con khi chim con đã lớn để đi tìm bạn mới — một kiểu sinh sản linh hoạt được ghi nhận ở loài này.
Mối đe doạ
| Mối đe doạ | Tác động |
|---|---|
| Hiện tượng El Niño | nước biển ấm lên, mồi giảm mạnh, chim chết đói và ngừng sinh sản; quần thể có thể giảm mạnh sau những đợt El Niño lớn |
| Phạm vi sống rất hẹp | chỉ hai đảo, một sự cố như tràn dầu có thể ảnh hưởng gần hết quần thể |
| Lưới đánh cá | chim lặn dễ mắc lưới |
| Thú ngoại lai | chó, mèo, chuột nếu lan tới bờ biển nơi chim làm tổ |
Danh lục Đỏ IUCN từng xếp loài này ở bậc Nguy cấp, sau đó điều chỉnh khi quần thể ổn định hơn; tình trạng cụ thể nên xem bản cập nhật mới nhất.
Galápagos — phòng thí nghiệm của tiến hoá
Charles Darwin ghé Galápagos năm 1835, và quần đảo trở thành biểu tượng của thuyết tiến hoá, nhờ chim sẻ, rùa khổng lồ và chim nhại. Chim cốc không bay ít được Darwin chú ý — ông không đến Fernandina — nhưng ngày nay nó là một trong những ví dụ đẹp nhất ở Galápagos về việc môi trường đảo thay đổi cơ thể động vật.
Góc nhìn hôm nay: xem chim cốc không bay
- Du thuyền đi các đảo phía tây Galápagos như Fernandina và Isabela thường có điểm dừng gặp chim cốc không bay.
- Vườn quốc gia Galápagos quy định chặt: đi theo hướng dẫn viên có phép, giữ khoảng cách khoảng 2 mét, không cho ăn, không chạm.
- Ở Việt Nam, bạn có thể quan sát họ hàng biết bay của chúng — chim cốc ở đầm phá miền Trung, vùng ngập nước miền Tây — để so sánh dáng phơi cánh quen thuộc.
Câu hỏi thường gặp
Chim cốc không bay sống ở đâu?
Chim cốc không bay chỉ sống ở bờ biển hai đảo Fernandina và Isabela thuộc quần đảo Galápagos, Ecuador.
Vì sao chim cốc Galápagos không bay được?
Vì ở đó mồi có sẵn gần bờ nhờ dòng nước lạnh giàu dinh dưỡng và không có thú săn trên cạn. Bay trở nên không cần thiết, còn thân to cánh nhỏ lại giúp lặn tốt hơn.
Chim cốc không bay có phơi cánh không?
Có. Dù cánh rất nhỏ, chúng vẫn đứng phơi cánh sau khi lặn như các loài chim cốc khác, một tập tính còn giữ lại từ tổ tiên.
Gen nào làm chim cốc Galápagos mất bay?
Nghiên cứu năm 2017 trên tạp chí Science tìm thấy biến đổi ở các gen liên quan lông mao tế bào, có vai trò trong phát triển xương chi. Vài thay đổi như vậy có thể đủ làm cánh ngắn lại.
Chim cốc không bay còn bao nhiêu con?
Quần thể khoảng vài nghìn con và dao động mạnh theo các đợt El Niño. Vì chỉ sống trên hai đảo, loài này rất dễ bị tổn thương.