Chim kiwi là loài chim không bay cỡ con gà, chỉ có ở New Zealand, kiếm ăn ban đêm và là biểu tượng quốc gia của đất nước này. Có năm loài kiwi. Chúng có những đặc điểm hiếm thấy ở chim: lỗ mũi ở đầu mút mỏ, lông mềm như lông thú, gần như không có cánh, không có đuôi, thân nhiệt thấp hơn nhiều loài chim và đẻ quả trứng rất lớn so với thân.
Năm loài kiwi
| Loài | Nơi sống chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Kiwi nâu đảo Bắc (Apteryx mantelli) | đảo Bắc | phổ biến nhất, quen sống gần rừng trồng, đất nông nghiệp |
| Kiwi tokoeka (A. australis) | Fiordland, đảo Stewart, vùng nam đảo Nam | một số quần thể kiếm ăn cả ban ngày trên đảo Stewart |
| Kiwi rowi hay kiwi Okarito (A. rowi) | rừng Okarito, bờ tây đảo Nam | hiếm nhất, từng chỉ còn vài trăm con |
| Kiwi đốm lớn (A. haastii) | núi cao tây bắc đảo Nam | lớn nhất, chịu được vùng núi lạnh |
| Kiwi đốm nhỏ (A. owenii) | các đảo và khu bảo tồn có rào | nhỏ nhất, từng gần biến mất khỏi đất liền |
Kiwi nâu đảo Bắc trưởng thành nặng khoảng 2–3 kg, con mái nặng hơn con trống.
Một con chim sống như thú nhỏ
Các nhà sinh học hay gọi kiwi là "thú danh dự" của New Zealand. Trên những hòn đảo vốn không có thú có vú trên cạn (trừ dơi), kiwi chiếm vai trò mà ở nơi khác thuộc về nhím, chuột chù, lửng nhỏ:
- Lông như lông thú: lông kiwi mềm, rủ, giống tóc hay lông mao, không có phiến cứng như lông chim bay.
- Ria quanh mỏ: những sợi lông cứng ở gốc mỏ giống ria mèo, giúp cảm nhận đường đi trong bóng tối.
- Thân nhiệt thấp: khoảng 38°C, thấp hơn nhiều loài chim khác, gần với thú có vú.
- Sống trong hang: ban ngày ngủ trong hang đất, hốc cây, bụi rậm.
- Đánh dấu vùng bằng mùi: kiwi có mùi cơ thể khá rõ, được cho là liên quan tới giao tiếp.
Mỏ dài với lỗ mũi ở đầu
Kiwi là loài chim duy nhất có lỗ mũi ở đầu mút mỏ. Chúng cắm mỏ dài xuống đất mềm, lớp lá mục, đánh hơi giun, ấu trùng, côn trùng. Đầu mỏ còn có các thụ thể cảm nhận rung động nhỏ — giúp "nghe" con mồi di chuyển dưới đất. Thị lực kiwi kém, mắt nhỏ; não có phần khứu giác phát triển hơn đa số loài chim. Khi kiếm ăn, kiwi hay khụt khịt, hắt hơi để thổi đất ra khỏi lỗ mũi.
Cánh chỉ còn vài centimét
Cánh kiwi nhỏ tới mức chỉ dài vài centimét, giấu kín trong bộ lông, ở đầu có một móng nhỏ. Kiwi không có đuôi. Thay vào đó, đôi chân khoẻ, nặng, chiếm một phần lớn cân nặng, giúp chúng đào hang, chạy nhanh trong rừng và đá khi tự vệ. Kiwi có bốn ngón chân, nhiều hơn các họ hàng chim chạy lớn.
Kiwi là họ hàng của ai
Lâu nay người ta nghĩ kiwi họ hàng gần với moa — cùng ở New Zealand — hay với emu, đà điểu đầu mào ở Úc gần đó. Nghiên cứu DNA cổ công bố năm 2014 lại cho thấy họ hàng gần nhất của kiwi là chim voi Madagascar đã tuyệt chủng, ở tận bên kia Ấn Độ Dương. Phát hiện này ủng hộ ý tổ tiên của kiwi từng bay được tới New Zealand rồi mới mất khả năng bay. Chi tiết nằm trong chuyên mục khoa học chạy.
Kiwi trong đời sống New Zealand
Với người Māori, kiwi là taonga — báu vật — gắn với thần rừng Tāne Mahuta. Lông kiwi được dệt vào áo choàng kahu kiwi dành cho người có địa vị cao. Từ thế kỷ 20, kiwi trở thành biểu tượng quốc gia: trên tem, đồng xu, huy hiệu quân đội và thể thao. Người New Zealand tự gọi mình là "Kiwi". Quả "kiwi" bán khắp thế giới thật ra là quả dương đào có nguồn gốc Trung Quốc, được người New Zealand đặt lại tên theo con chim để tiếp thị khi xuất khẩu.
Kiwi còn bao nhiêu
Theo tổ chức Save the Kiwi, hiện còn khoảng vài chục nghìn con kiwi thuộc cả năm loài, và ở những nơi không kiểm soát thú săn mồi, quần thể vẫn đang giảm. Mối đe doạ lớn nhất là chồn ecmin, mèo, chó và chồn sương do con người mang tới. Ở những nơi không có kiểm soát thú săn, phần lớn chim non bị giết trước khi kịp trưởng thành. Các chương trình bảo tồn, như ấp trứng nhân tạo rồi thả lại khi chim đủ lớn, đã giúp nhiều quần thể phục hồi. Chuyên mục này có bài riêng về cách New Zealand bảo vệ chim không bay.
Góc nhìn hôm nay: gặp kiwi thế nào cho đúng
- Ở New Zealand, nhiều vườn thú và trung tâm bảo tồn có "nhà chim đêm" — đèn đỏ mờ đảo ngày thành đêm để khách thấy kiwi hoạt động.
- Muốn thấy kiwi hoang dã, đảo Stewart là nơi có cơ hội tốt, đi cùng hướng dẫn viên có giấy phép.
- Không chiếu đèn trắng, không dùng đèn flash với kiwi; giữ yên lặng.
- Bài về trứng kiwi trong chuyên mục này kể vì sao quả trứng của nó lại to đến vậy.
Câu hỏi thường gặp
Chim kiwi sống ở đâu?
Chim kiwi chỉ sống ở New Zealand, trong rừng, vùng cây bụi, đồng cỏ cao và một số đảo bảo tồn. Có năm loài kiwi phân bố ở các vùng khác nhau của đảo Bắc, đảo Nam và đảo Stewart.
Chim kiwi có bay được không?
Không. Kiwi chỉ còn đôi cánh nhỏ vài centimét giấu trong lông và không có đuôi. Chúng sống hoàn toàn trên mặt đất, kiếm ăn ban đêm.
Vì sao kiwi có lỗ mũi ở đầu mỏ?
Kiwi kiếm ăn bằng cách cắm mỏ xuống đất để đánh hơi giun và ấu trùng. Lỗ mũi ở đầu mỏ giúp chúng ngửi con mồi ngay dưới đất. Đây là loài chim duy nhất có đặc điểm này.
Quả kiwi có liên quan gì tới chim kiwi?
Quả kiwi là dương đào có nguồn gốc Trung Quốc. Người New Zealand trồng và xuất khẩu nó, đặt tên theo con chim biểu tượng của nước mình để dễ tiếp thị.
Chim kiwi có nguy cấp không?
Nhiều loài kiwi bị đe doạ, chủ yếu do chồn ecmin, mèo, chó săn chim non và chim trưởng thành. Nhờ các chương trình bảo tồn, một số quần thể đã phục hồi, nhưng nơi không kiểm soát thú săn thì vẫn giảm.