Trứng kiwi: vì sao to gần bằng một phần năm thân chim mẹ

Trứng kiwi nặng khoảng 15–20% cân nặng con mẹ — tỉ lệ thuộc loại lớn nhất trong thế giới chim. Nếu so với người, đó như một người mẹ nặng 60 kg sinh em bé nặng 9–12 kg. Lòng đỏ chiếm phần lớn quả trứng, giúp chim con nở ra đã đủ lông và tự lập gần như ngay lập tức. Vì sao kiwi đẻ trứng to như vậy vẫn là câu hỏi các nhà khoa học còn tranh luận.

Quả trứng chiếm gần hết bụng mẹ

Kiwi nâu đảo Bắc mái nặng khoảng 2,5–3 kg; trứng của nó nặng khoảng 400–450 gram. Ảnh X-quang chụp kiwi mái sắp đẻ, được nhiều bảo tàng và vườn thú New Zealand dùng trong trưng bày, cho thấy quả trứng chiếm gần hết khoang bụng, ép lên các cơ quan nội tạng. Những ngày cuối trước khi đẻ, kiwi mái gần như không ăn được vì dạ dày không còn chỗ. Trước đó, nó phải ăn rất nhiều để tạo ra quả trứng.

Một số loài kiwi đẻ hai trứng một lứa, cách nhau vài tuần. Tức là con mẹ phải "gánh" quả trứng khổng lồ hai lần liền.

So sánh với các loài chim khác

Trứng đà điểu là quả trứng nặng nhất của chim còn sống, nhưng theo tỉ lệ thân mẹ, trứng kiwi vượt xa.

Bên trong quả trứng: rất nhiều lòng đỏ

Lòng đỏ trứng kiwi chiếm khoảng hai phần ba khối lượng bên trong, nhiều hơn hẳn trứng gà (khoảng một phần ba). Nhiều lòng đỏ nghĩa là nhiều năng lượng dự trữ cho phôi phát triển lâu, và còn dư một túi lòng đỏ lớn cho chim con sau khi nở. Chim con kiwi sống nhờ túi lòng đỏ này trong khoảng một hai tuần đầu, chưa cần ra ngoài kiếm ăn.

Ấp lâu, nở ra đã tự lập

Trứng kiwi ấp rất lâu, thường khoảng 70–90 ngày tuỳ loài và nhiệt độ — lâu gấp mấy lần trứng gà. Ở kiwi nâu đảo Bắc, con trống ấp. Ở một số loài khác, cả bố và mẹ thay nhau ấp.

Chim con nở ra trông như một con kiwi thu nhỏ, đầy đủ lông, mắt mở. Sau khi dùng hết lòng đỏ, chúng tự ra ngoài kiếm ăn và không được bố mẹ cho ăn. Kiwi non sống một mình từ rất sớm — một chiến lược "mẹ đầu tư hết vào quả trứng, con tự lo phần còn lại".

Vì sao trứng kiwi lại to như vậy

Giả thuyết 1: tổ tiên kiwi từng to lớn

Ý cũ cho rằng kiwi tiến hoá từ một loài chim lớn như moa, rồi thu nhỏ dần trên đảo, nhưng kích thước trứng chưa kịp "thu nhỏ theo". Nghiên cứu DNA năm 2014 cho thấy kiwi họ hàng gần chim voi Madagascar, và các nghiên cứu hình thái khác cho rằng tổ tiên kiwi có thể là chim nhỏ biết bay. Giả thuyết này vì vậy bị nghi ngờ nhiều.

Giả thuyết 2: trứng to cho chim con tự lập

Trứng to, nhiều lòng đỏ giúp chim con nở ra đủ lớn, đủ dự trữ để sống một mình mà không cần bố mẹ cho ăn. Với loài sống ban đêm, kiếm ăn bằng mỏ dưới đất, việc bố mẹ tha mồi về cho con sẽ rất khó. Đầu tư vào trứng là lời giải hợp lý.

Giả thuyết 3: thời gian ấp dài, phôi phát triển kỹ

Trứng to cho phép phôi phát triển lâu, nở ra ở trạng thái trưởng thành hơn. Điều này giúp chim con sống sót tốt hơn trong môi trường xưa kia không có thú săn mồi trên cạn.

Hiện nay nhiều nhà khoa học cho rằng giả thuyết 2 và 3 hợp lý hơn, nhưng chưa có kết luận cuối cùng.

Điểm yếu của chiến lược trứng to

Trong rừng New Zealand xưa, khi kẻ săn duy nhất là chim săn mồi, chiến lược này rất hiệu quả. Khi con người mang chồn ecmin, mèo, chó vào, chim con kiwi tự lập sớm lại trở thành mồi dễ: nhỏ, chưa biết tránh kẻ thù, và không có bố mẹ bảo vệ. Đây là lý do các chương trình bảo tồn tập trung vào giai đoạn trứng và chim non, như chương trình ấp trứng nhân tạo nổi tiếng mang tên Operation Nest Egg.

Góc nhìn hôm nay: một quả trứng kể nhiều chuyện

• Ở các bảo tàng New Zealand như Te Papa, có thể thấy trứng kiwi đặt cạnh mẫu kiwi mái — so sánh trực quan nhất.
• Với trẻ, có thể dùng cân nhà bếp: cân một quả cam và một quả bưởi để hình dung tỉ lệ trứng kiwi với thân mẹ.
• Câu chuyện trứng kiwi là ví dụ tốt để nói về đánh đổi trong tự nhiên: đầu tư nhiều vào ít con, hay ít vào nhiều con.