Gà nước (họ Rallidae) là nhóm chim mất khả năng bay nhiều lần nhất trong lịch sử: trên hàng loạt hòn đảo khắp Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương và Đại Tây Dương, tổ tiên biết bay của chúng đến nơi rồi dần thành loài không bay. Weka ở New Zealand là một đại diện còn sống nổi tiếng — tò mò, lì lợm, hay "trộm" đồ của người cắm trại. Nhưng rất nhiều loài gà nước đảo khác đã tuyệt chủng khi con người đến.
Weka: con gà nước "láu cá"
Weka (Gallirallus australis) to cỡ con gà mái, lông nâu lốm đốm, chân khoẻ, mỏ nhọn. Chúng không bay nhưng chạy nhanh và bơi được. Weka ăn tạp: giun, ốc, côn trùng, quả, trứng chim khác, thằn lằn, chuột nhỏ. Người cắm trại ở New Zealand kể nhiều chuyện weka lẻn vào lều, tha đi đồ ăn, xà phòng, thậm chí chìa khoá hay muỗng lấp lánh.
Vì ăn trứng và chim non, weka đôi khi là mối đe doạ cho các loài chim khác trên đảo bảo tồn, nên các nhà bảo tồn phải cân nhắc khi chuyển chúng ra đảo. Ở đất liền, weka cũng bị chồn, mèo săn và số lượng biến động theo vùng.
Vì sao gà nước hay mất khả năng bay
Gà nước có vài đặc điểm khiến chúng đặc biệt "dễ" thành loài không bay:
- Bay xa được khi cần: nhiều loài gà nước trông vụng về nhưng có thể bay rất xa qua biển, thường là khi di cư hay bị bão cuốn. Nhờ vậy, chúng đến được những hòn đảo xa xôi.
- Kiếm ăn dưới đất sẵn: ngay cả loài biết bay cũng chủ yếu đi bộ kiếm ăn trong bãi lầy, bụi rậm.
- Mất bay nhanh: khi đảo không có thú săn, cơ bay teo đi trong số thế hệ tương đối ít theo thang tiến hoá.
Kết quả là gà nước không bay đã xuất hiện trên vô số đảo — có ước tính cho rằng trước khi con người lan khắp Thái Bình Dương, đảo nào ở đó cũng có thể đã có một hoặc vài loài gà nước không bay riêng.
Gà nước Aldabra: mất bay hai lần ở cùng một nơi
Đảo san hô Aldabra ở Ấn Độ Dương là nơi có gà nước họng trắng không bay. Năm 2019, các nhà khoa học Julian Hume và David Martill công bố phân tích hoá thạch cho thấy: khoảng 136.000 năm trước, đảo bị nước biển nhấn chìm, gà nước không bay ở đó biến mất. Khi đảo nổi lên trở lại, gà nước biết bay lại tới, rồi lại tiến hoá thành không bay. Hiện tượng "cùng một kết quả tiến hoá lặp lại ở cùng một nơi" này được gọi là tiến hoá lặp.
Những loài gà nước đảo đã mất
| Loài | Nơi sống | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gà nước đảo Wake | đảo Wake, Thái Bình Dương | tuyệt chủng giữa thế kỷ 20 |
| Gà nước Laysan | đảo Laysan, Hawaii | mất vì thỏ phá thảm thực vật và chuột trên các đảo được chuyển tới |
| Nhiều loài gà nước Hawaii | các đảo Hawaii | phần lớn chỉ biết qua hoá thạch, mất sau khi người Polynesia tới |
| Gà nước đảo Mauritius | Mauritius | mất cùng thời với chim dodo |
Những loài còn sống sót nhờ bảo tồn
- Gà rừng đảo Lord Howe: có lúc chỉ còn khoảng ba chục con vào thập niên 1970–1980; nhờ nhân nuôi và diệt lợn hoang, số lượng đã tăng lên nhiều lần.
- Gà nước đảo Inaccessible: ở quần đảo Tristan da Cunha, Nam Đại Tây Dương; nặng khoảng 30–40 gram, được coi là loài chim không bay nhỏ nhất còn sống. Đảo của nó may mắn chưa có chuột.
- Takahe: gà nước không bay lớn nhất còn sống ở New Zealand, có bài riêng trong chuyên mục.
Bài học cho các đảo ở Việt Nam
Việt Nam không có gà nước không bay, nhưng các đảo như Côn Đảo, Phú Quốc, Bạch Long Vĩ hay các đảo ở Trường Sa có hệ sinh thái riêng nhạy cảm. Câu chuyện gà nước đảo cho thấy chuột, mèo, chó được mang lên đảo có thể làm biến mất những loài mà ta chưa kịp biết tới. Giữ đảo sạch chuột, không thả vật nuôi tuỳ tiện là những việc nhỏ có ý nghĩa lớn.
Ở đất liền Việt Nam, bạn dễ gặp họ hàng biết bay của weka: cuốc ngực trắng, gà nước, chim xít, sâm cầm — chuyên mục chim đi bộ ở Việt Nam có bài riêng về cuốc và gà nước trên đồng ruộng.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu tiếp
- Đọc thêm về "tiến hoá lặp" ở gà nước Aldabra — một trong những ví dụ đẹp nhất về tiến hoá có thể đoán trước.
- Nếu đi New Zealand, weka dễ gặp ở nhiều khu cắm trại đảo Nam; giữ đồ ăn cẩn thận và đừng cho chúng ăn.
- Theo dõi các chương trình diệt chuột trên đảo của BirdLife và các tổ chức bảo tồn đảo.
Câu hỏi thường gặp
Weka là con gì?
Weka là loài gà nước không bay ở New Zealand, to cỡ gà mái, lông nâu lốm đốm. Chúng ăn tạp, tò mò và nổi tiếng hay lấy trộm đồ của người cắm trại.
Vì sao nhiều loài gà nước trên đảo không bay?
Gà nước bay xa được để tới các đảo, lại vốn kiếm ăn dưới đất. Khi đảo không có thú săn, việc bay tốn năng lượng mà không cần thiết, nên qua nhiều thế hệ chúng mất khả năng bay.
Loài chim không bay nhỏ nhất là loài nào?
Gà nước đảo Inaccessible ở Nam Đại Tây Dương được coi là loài chim không bay nhỏ nhất còn sống, nặng khoảng 30–40 gram.
Tiến hoá lặp ở gà nước Aldabra là gì?
Hoá thạch cho thấy gà nước không bay trên đảo Aldabra biến mất khi đảo bị nhấn chìm, rồi khi đảo nổi lên, gà nước biết bay tới lại tiến hoá thành không bay lần nữa. Đó là tiến hoá lặp.
Việt Nam có gà nước không bay không?
Không. Các loài gà nước ở Việt Nam như cuốc, gà nước, chim xít, sâm cầm đều biết bay, dù phần lớn thời gian chúng đi bộ kiếm ăn ở đầm lầy, ruộng lúa.