Takahe (Porphyrio hochstetteri) là loài gà nước không bay lớn nhất còn sống, đặc hữu New Zealand. Sau vài lần bắt được cuối thế kỷ 19, nó bị coi là đã tuyệt chủng — cho tới năm 1948, khi bác sĩ Geoffrey Orbell tìm lại được một quần thể nhỏ ở dãy núi Murchison, vùng Fiordland. Từ chỉ vài trăm con, takahe đã được bảo tồn kiên trì và gần đây được thả lại một số vùng đất liền.
Một con gà nước to như con gà tây nhỏ
Takahe nặng khoảng 2–3 kg, thân tròn, chân đỏ khoẻ, mỏ đỏ to như chiếc kìm. Bộ lông xanh lam ở ngực và đầu, xanh lục ô liu trên lưng và cánh, lấp lánh khi gặp nắng. Cánh nhỏ, dùng khi tranh chấp hoặc phô diễn, không bay được. Takahe là họ hàng của chim xít — loài gà nước màu tím xanh quen thuộc ở đầm lầy, ruộng lúa Việt Nam — nhưng to gấp nhiều lần và đã mất khả năng bay.
Biến mất và tìm lại
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1847 | xương takahe được mô tả từ hoá thạch, tưởng là loài đã tuyệt chủng |
| 1849–1898 | chỉ vài con sống được bắt ở đảo Nam |
| Sau 1898 | không còn ghi nhận đáng tin; takahe bị coi là tuyệt chủng |
| 1948 | Geoffrey Orbell tìm thấy takahe ở thung lũng gần hồ Te Anau, dãy Murchison |
| Sau đó | khu vực được bảo vệ, bắt đầu nghiên cứu và nhân nuôi |
| Thập niên 1980 trở đi | takahe được chuyển ra các đảo sạch thú săn và khu bảo tồn có rào |
| Gần đây | số lượng vượt vài trăm con; một số nhóm được thả lại vùng đất liền có kiểm soát thú săn |
Cuộc tìm lại năm 1948 là một trong những câu chuyện "chim tái xuất" nổi tiếng nhất thế giới, thường được nhắc tới mỗi khi có tin đồn tìm thấy một loài tưởng đã mất.
Ăn gì, sống ở đâu
Ở vùng núi Fiordland, takahe sống trên đồng cỏ tussock — những bụi cỏ to, cứng mọc thành ụ ở vùng cao. Chúng dùng chân giữ thân cỏ, mỏ to bứt phần gốc mềm giàu dinh dưỡng, bỏ phần ngọn cứng. Mùa đông tuyết phủ, takahe xuống rừng thấp ăn rễ dương xỉ. Chúng cũng ăn hạt và côn trùng.
Ăn cỏ là một nghề khó với chim: cỏ nghèo dinh dưỡng, nên takahe phải ăn gần như cả ngày. Phân của takahe đầy xơ cỏ, là dấu hiệu dễ nhận ra cho người theo dõi.
Gia đình takahe
Takahe sống thành cặp gắn bó lâu dài, giữ vùng riêng. Mỗi lứa thường chỉ một vài trứng, và thường chỉ một chim con sống sót qua năm đầu. Chim con của lứa trước đôi khi ở lại giúp bố mẹ nuôi em. Sinh sản chậm như vậy khiến quần thể hồi phục rất chậm, kể cả khi được bảo vệ tốt.
Vì sao takahe gần tuyệt chủng
- Săn bắt thời người Polynesia và châu Âu.
- Thú săn mồi ngoại lai: chồn ecmin là mối đe doạ lớn nhất, giết cả chim trưởng thành.
- Hươu nai ngoại lai: hươu do người châu Âu thả vào cạnh tranh cỏ tussock với takahe.
- Mất môi trường sống: đất thấp bị khai phá làm nông nghiệp.
Cách người New Zealand cứu takahe
- Bẫy chồn ecmin quy mô lớn ở Fiordland.
- Kiểm soát hươu để cỏ tussock phục hồi.
- Nhân nuôi: ấp trứng, nuôi chim con, từng có thời dùng con rối hình đầu takahe để cho chim non ăn mà không quen mặt người.
- Chuyển takahe ra các đảo không có thú săn như Tiritiri Matangi, Kapiti, Maud và các khu bảo tồn có hàng rào.
- Thả lại vùng đất liền có kiểm soát thú săn ở đảo Nam.
Việc chọn cặp sinh sản cũng được quản lý để giữ đa dạng di truyền, vì cả quần thể đều xuất phát từ số ít cá thể sót lại.
Takahe và chuyện "tưởng đã tuyệt chủng"
Takahe không phải trường hợp duy nhất. Nhiều loài từng bị coi là tuyệt chủng rồi được tìm lại — các nhà khoa học gọi chúng là "loài Lazarus". Nhưng mỗi câu chuyện tìm lại đều kèm một lời cảnh báo: loài ấy thường chỉ còn rất ít, ở một góc hẻo lánh, và cần can thiệp ngay mới giữ được. Ở Việt Nam, câu chuyện tương tự là những chuyến tìm kiếm các loài chim, thú rừng không còn ghi nhận nhiều năm, như gà lôi lam mào trắng — bàn trong chuyên mục chim đi bộ ở Việt Nam.
Góc nhìn hôm nay: xem takahe ở đâu
- Đảo Tiritiri Matangi gần Auckland và khu bảo tồn Zealandia ở Wellington là nơi khách có thể thấy takahe đi lại khá gần lối đi.
- Trung tâm chim hoang dã Te Anau ở vùng Fiordland nuôi takahe và kể câu chuyện tìm lại năm 1948.
- Giữ khoảng cách, không cho ăn, đi đúng lối đi.
Câu hỏi thường gặp
Takahe là con gì?
Takahe là loài gà nước không bay lớn nhất còn sống, chỉ có ở New Zealand. Chúng nặng khoảng 2–3 kg, lông xanh lam và xanh lục, chân và mỏ đỏ.
Takahe được tìm lại năm nào?
Năm 1948, bác sĩ Geoffrey Orbell tìm lại takahe ở dãy núi Murchison, vùng Fiordland, sau khoảng nửa thế kỷ loài này bị coi là đã tuyệt chủng.
Takahe có họ hàng với chim xít không?
Có. Takahe và chim xít cùng chi Porphyrio trong họ gà nước. Chim xít bay được và phổ biến ở Việt Nam, còn takahe lớn hơn nhiều và đã mất khả năng bay.
Takahe ăn gì?
Takahe ăn chủ yếu phần gốc mềm của cỏ tussock, cùng rễ dương xỉ, hạt và côn trùng. Vì cỏ nghèo dinh dưỡng, chúng phải ăn gần như cả ngày.
Loài Lazarus là gì?
Đó là tên gọi các loài từng bị coi là tuyệt chủng rồi được tìm lại còn sống. Takahe là một ví dụ nổi tiếng.