Đà điểu châu Phi (Struthio camelus) là loài chim lớn nhất còn sống trên Trái Đất. Con trống trưởng thành có thể cao khoảng 2,1–2,8 mét tính tới đỉnh đầu và nặng khoảng 100–150 kg; con mái nhỏ hơn một chút. Chúng không bay được, nhưng bù lại là đôi chân khoẻ nhất trong thế giới loài chim, cặp mắt to nhất trong các động vật có xương sống trên cạn và quả trứng lớn nhất của mọi loài chim hiện nay.
Đà điểu lớn cỡ nào: vài con số dễ hình dung
Đứng cạnh một con đà điểu trống, phần lớn người lớn phải ngước lên mới nhìn thấy mắt nó. Gần một nửa chiều cao ấy là cái cổ dài, mảnh, gần như trụi lông. Phần thân tròn như một chiếc thùng phủ lông nằm trên hai cái chân dài, cơ bắp dồn hết lên đùi, còn cẳng và bàn chân thì gần như chỉ có xương, gân và da.
| Đặc điểm | Con trống | Con mái |
|---|---|---|
| Chiều cao (tới đỉnh đầu) | khoảng 2,1–2,8 m | khoảng 1,7–2 m |
| Cân nặng thường gặp | khoảng 100–150 kg | khoảng 90–110 kg |
| Màu lông | đen, lông cánh và đuôi trắng | nâu xám, nhạt màu |
| Da cổ và chân | đỏ hồng hoặc xanh xám tuỳ phân loài, đậm lên mùa sinh sản | xám nhạt |
Các số trên là khoảng thường được các bảo tàng tự nhiên và sách chim học ghi nhận; từng cá thể có thể lệch ra ngoài. So với loài lớn thứ hai thế giới là đà điểu đầu mào phương Nam ở Úc và New Guinea, đà điểu châu Phi vẫn hơn hẳn về chiều cao lẫn cân nặng. Chim emu của Úc cao gần bằng đà điểu mái nhưng nhẹ hơn nhiều.
Thuộc họ hàng nào trong thế giới chim
Đà điểu thuộc nhóm chim cổ hàm (Palaeognathae), nhóm mà người ta quen gọi là "chim chạy" hay ratite: những loài chim lớn, không bay, xương ức phẳng không có gờ để bám cơ bay. Cùng nhóm có emu, rhea, đà điểu đầu mào, kiwi và tinamou — loài duy nhất trong nhóm còn biết bay.
Trong nhóm này, đà điểu đứng riêng một bộ (Struthioniformes) và một chi duy nhất là Struthio. Từ năm 2014, Danh lục Đỏ IUCN tách đà điểu Somali (Struthio molybdophanes) ở vùng Sừng châu Phi thành loài riêng, nên tuỳ tài liệu cũ hay mới, bạn sẽ thấy đà điểu có một hoặc hai loài.
Hoá thạch cho thấy các loài thuộc chi Struthio từng sống rải rác ở châu Á và châu Âu trong hàng triệu năm. Mảnh vỏ trứng đà điểu cổ đã được tìm thấy ở Ấn Độ, Trung Quốc và Mông Cổ. Ở Trung Đông, phân loài đà điểu Ả Rập còn sống tới thế kỷ 20 rồi biến mất vì bị săn bắn.
Sống ở đâu và vì sao hợp với đồng cỏ khô
Ngày nay đà điểu hoang dã sống ở châu Phi hạ Sahara: thảo nguyên, đồng cỏ cây bụi, bán hoang mạc từ Tây Phi sang Đông Phi rồi xuống phía nam lục địa. Những nơi dễ gặp chúng nhất là các khu bảo tồn ở Kenya, Tanzania, Namibia, Botswana, Nam Phi.
Đồng cỏ trống trải hợp với đà điểu vì ba lý do:
- Tầm nhìn xa: với cái đầu cao hơn hai mét và đôi mắt rất tinh, đà điểu thấy sư tử, báo hay chó hoang từ khoảng cách rất xa, thường trước khi kẻ săn kịp tới gần.
- Đường chạy rộng: chiến lược thoát thân chính của đà điểu là chạy, và chạy chỉ hiệu quả khi không có rừng rậm cản lối.
- Chịu được khô hạn: đà điểu lấy phần lớn nước từ cây cỏ mọng, có thể chịu nắng nóng và nhịn uống khá lâu, dù khi có nguồn nước chúng vẫn uống thường xuyên.
Đà điểu hay đi cùng ngựa vằn, linh dương và linh dương đầu bò. Đây là một kiểu "liên minh cảnh giới": đà điểu nhìn xa, thú móng guốc nghe và đánh hơi tốt, loài nào phát hiện nguy hiểm trước cũng khiến cả khu vực cảnh giác theo.
Cơ thể được "thiết kế" để chạy
Đôi chân và bàn chân hai ngón
Đà điểu là loài chim duy nhất hiện nay chỉ có hai ngón chân mỗi bên. Ngón lớn mang một móng dày như móng guốc nhỏ, gánh gần hết trọng lượng; ngón nhỏ phía ngoài giúp giữ thăng bằng. Chúng chạy bằng đầu ngón chân, giống cách chạy của ngựa hơn là của người. Phần "đầu gối gập ngược" mà ta nhìn thấy thật ra là cổ chân; đầu gối thật nằm sát thân, khuất dưới lớp lông.
Gân như lò xo
Các gân dài ở chân đà điểu tích năng lượng khi bàn chân chạm đất rồi trả lại khi bật lên, nhờ vậy mỗi sải chân tốn ít sức hơn ta tưởng. Đó là lý do đà điểu có thể giữ tốc độ cao trong nhiều phút liền. Phần chi tiết về tốc độ và cơ học sải chân được bàn riêng trong bài về tốc độ chạy và chuyên mục khoa học chạy của wiki này.
Đôi mắt to hơn não
Mắt đà điểu có đường kính khoảng 5 cm, được xem là lớn nhất trong các động vật có xương sống trên cạn. Mỗi nhãn cầu nặng hơn cả bộ não của nó. Hàng mi dài và mí mắt thứ ba (màng nháy) che bụi khi gió sa mạc thổi.
Ăn gì, sống thế nào trong một ngày
Đà điểu chủ yếu ăn thực vật: lá non, cỏ, hạt, hoa, rễ, quả. Thỉnh thoảng chúng ăn thêm côn trùng, thằn lằn nhỏ. Vì không có răng, đà điểu nuốt sỏi và đá nhỏ để chúng nằm trong mề, nghiền thức ăn như cối xay. Một con trưởng thành có thể mang trong mề tới hơn một kilôgam sỏi.
Ngày của đà điểu phần lớn là đi bộ và gặm. Chúng thường đi thành nhóm nhỏ năm tới vài chục con, ngoài mùa sinh sản có khi tụ lại đông hơn ở nơi nhiều thức ăn. Buổi trưa nắng gắt, chúng xoè cánh, há miệng thở để toả nhiệt. Ban đêm chúng ngồi xuống đất, cổ duỗi hoặc gập lên lưng.
Sinh sản: tổ chung và quả trứng khổng lồ
Mùa sinh sản, con trống chiếm một vùng, múa phô cánh trắng, phồng cổ và phát ra tiếng gầm trầm như sư tử từ xa. Nó đào một hố nông trên đất cát làm tổ. Con mái chính đẻ trứng vào tổ, rồi những con mái phụ cũng đến đẻ chung. Kết quả là một tổ có thể có vài chục quả trứng.
Trứng đà điểu nặng trung bình khoảng 1,4 kg, dài khoảng 15 cm, vỏ dày và cứng. Đây là quả trứng lớn nhất trong các loài chim còn sống, nhưng so với thân mẹ thì lại thuộc loại nhỏ — chỉ khoảng 1–2% cân nặng con mái. Ban ngày con mái chính ấp, lớp lông nâu xám của nó lẫn vào nền đất; ban đêm con trống lông đen thay ca. Chim non nở sau khoảng sáu tuần và theo bố mẹ đi kiếm ăn gần như ngay lập tức.
Vì sao một tổ có trứng của nhiều con mái, và con mái chính xử lý chuyện đó ra sao, được kể kỹ trong bài về bầy đàn và tổ chung.
Đà điểu và con người: từ lông vũ tới trang trại
Người cổ ở châu Phi dùng vỏ trứng đà điểu làm bình đựng nước và chạm khắc, có những mảnh được xác định niên đại hàng chục nghìn năm. Người Ai Cập cổ coi lông đà điểu là biểu tượng của công lý. Thế kỷ 19, mốt mũ lông đà điểu ở châu Âu khiến đà điểu hoang bị săn ráo riết, và nghề nuôi đà điểu lấy lông ra đời ở vùng Oudtshoorn, Nam Phi.
Ngày nay đà điểu được nuôi ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam từ giữa thập niên 1990, chủ yếu lấy thịt, da và trứng. Ngoài tự nhiên, IUCN xếp đà điểu thường ở bậc Ít quan ngại vì phân bố còn rộng, nhưng nhiều quần thể địa phương đã suy giảm do săn bắt và mất đồng cỏ. Đà điểu Somali bị xếp ở bậc Sắp nguy cấp.
Góc nhìn hôm nay: muốn tìm hiểu tiếp thì bắt đầu từ đâu
- Đọc: trang về đà điểu trên Birds of the World (Cornell Lab), hồ sơ loài trên Danh lục Đỏ IUCN, bài phổ biến khoa học của các bảo tàng tự nhiên lớn.
- Xem tận mắt: nhiều vườn thú và trang trại ở Việt Nam có đà điểu. Khi đến, hãy để ý cách con vật đi, nhìn bàn chân hai ngón và lớp da trụi ở cổ — những chi tiết nhìn qua ảnh dễ bỏ sót.
- Quan sát có trách nhiệm: không đứng quá sát hàng rào, không cho ăn đồ lạ, không chọc cho chim chạy. Đà điểu trưởng thành có cú đá rất mạnh.
- So sánh họ hàng: khi đã hiểu đà điểu, đọc tiếp về emu, rhea, đà điểu đầu mào và kiwi để thấy cùng một "kế hoạch không bay" mà mỗi lục địa lại cho ra một dáng chim khác.
Câu hỏi thường gặp
Đà điểu cao bao nhiêu mét?
Đà điểu trống trưởng thành thường cao khoảng 2,1–2,8 mét tính tới đỉnh đầu, con mái khoảng 1,7–2 mét. Gần một nửa chiều cao là phần cổ. Đây là loài chim cao nhất còn sống.
Đà điểu nặng bao nhiêu kg?
Con trống thường nặng khoảng 100–150 kg, con mái khoảng 90–110 kg. Đà điểu nuôi có thể nặng hơn đà điểu hoang dã một chút vì được ăn đầy đủ.
Vì sao đà điểu không bay được?
Cơ thể đà điểu quá nặng để bay, cánh nhỏ so với thân, lông cánh mềm không tạo được lực nâng và xương ức không có gờ để bám cơ bay lớn. Đổi lại, chúng phát triển đôi chân cực khoẻ để chạy trốn kẻ săn mồi.
Đà điểu sống ở đâu?
Đà điểu hoang dã sống ở thảo nguyên, đồng cỏ khô và bán hoang mạc châu Phi hạ Sahara. Trước kia chúng có mặt cả ở Trung Đông nhưng đã bị săn tới tuyệt chủng ở đó. Hiện đà điểu được nuôi ở nhiều nước, kể cả Việt Nam.
Đà điểu sống được bao nhiêu năm?
Ngoài tự nhiên đà điểu thường sống khoảng 30–40 năm theo nhiều nguồn, trong điều kiện nuôi có cá thể sống lâu hơn. Tuổi thọ thực tế ngoài hoang dã khó đo chính xác vì rất ít cá thể được theo dõi trọn đời.
Đà điểu có phải là khủng long không?
Theo cách hiểu của sinh học hiện đại, mọi loài chim đều là hậu duệ của khủng long chân thú, nên đà điểu cũng vậy. Nhưng đà điểu không phải là khủng long sống sót; nó là một loài chim tiến hoá muộn, có quan hệ gần với emu, rhea và kiwi.
