Đà điểu chạy nhanh bao nhiêu km/h và giữ tốc độ ấy được bao lâu

Đà điểu châu Phi chạy nhanh nhất khoảng 70 km/h trong những đoạn ngắn, theo con số được các bảo tàng tự nhiên và sách chim học nhắc lại nhiều nhất. Điều đáng nể hơn là sức bền: chúng có thể giữ tốc độ quanh 50 km/h trong nhiều phút. Đó là loài động vật hai chân chạy nhanh nhất hiện nay, nhanh hơn người chạy nhanh nhất thế giới khoảng một lần rưỡi.

70 km/h là con số từ đâu ra

Nếu tra trên mạng, bạn sẽ gặp đủ loại con số: 60, 70, 72, thậm chí 90 hay 100 km/h. Con số cao quá mức thường đến từ những bài viết chép lại nhau không ghi nguồn. Các tài liệu đáng tin như Birds of the World của Cornell Lab hay trang thông tin của các vườn thú lớn thường ghi tốc độ tối đa khoảng 70 km/h, với lưu ý đó là trong quãng ngắn.

Đo tốc độ một con vật hoang dã không dễ. Những ước lượng đầu tiên đến từ việc lái xe song song với đà điểu đang chạy và đọc đồng hồ xe — cách đo dễ sai vì con vật chạy chéo, đổi hướng, và người lái khó giữ đúng nhịp. Về sau người ta dùng camera tốc độ cao, cảm biến gắn trên chim nuôi và đường chạy có mốc đo, cho ra những con số thận trọng hơn. Vì vậy cách nói đúng nhất là: tối đa khoảng 70 km/h, duy trì được khoảng 50 km/h.

So sánh với các "vận động viên" khác

Bảng cho thấy đà điểu không phải con vật nhanh nhất trên cạn, nhưng nó gần như ngang ngựa đua và chạy bền hơn báo săn rất nhiều. Một con báo săn đuổi hụt trong vài trăm mét là phải dừng thở; đà điểu thì vẫn sải đều.

Bí quyết thứ nhất: sải chân dài

Tốc độ chạy bằng độ dài sải chân nhân với số sải mỗi giây. Đà điểu thắng ở vế đầu. Khi chạy hết tốc, một sải của nó — khoảng cách giữa hai lần cùng một bàn chân chạm đất — có thể dài tới khoảng 5 mét theo nhiều tài liệu phổ biến. Người chạy nước rút giỏi có sải khoảng 2,4–2,7 mét.

Chân đà điểu dài, và phần dài nhất lại là đoạn cẳng nhẹ, ít cơ. Cơ bắp khoẻ dồn hết lên đùi sát thân. Thiết kế này giống quả lắc có quả nặng ở trên: vung chân ra trước rất ít tốn sức vì phần đầu mút gần như không có trọng lượng.

Bí quyết thứ hai: gân làm lò xo

Mỗi lần bàn chân chạm đất, các gân dài ở mặt sau chân bị kéo căng như dây chun, tích năng lượng; khi chân rời đất, gân co lại và trả phần lớn năng lượng ấy. Nhờ vậy con chim không phải dùng cơ để đẩy lại từ đầu ở mỗi bước. Các nghiên cứu cơ sinh học trên đà điểu nuôi cho thấy chúng tốn ít năng lượng cho mỗi kilôgam thân trên mỗi mét đường hơn người chạy, ở cùng tốc độ.

Đà điểu cũng chạy bằng đầu ngón chân. Hai ngón chân, trong đó ngón lớn có móng dày, chạm đất trên một diện tích nhỏ. Ít ngón đồng nghĩa với bàn chân nhẹ và cứng, giống cách ngựa tiến hoá chỉ còn một móng.

Bí quyết thứ ba: đổi dáng chạy theo tốc độ

Khi đi chậm, đà điểu bước như người đi bộ: luôn có ít nhất một chân chạm đất, thân nhô lên hạ xuống như con lắc ngược. Khi tăng tốc, chúng chuyển sang dáng chạy có pha bay — có lúc cả hai chân cùng rời đất. Điểm thú vị là đà điểu chuyển dáng một cách mượt, không có "cú giật" rõ ràng như người khi chuyển từ đi nhanh sang chạy.

Khi đổi hướng ở tốc độ cao, đà điểu xoè cánh. Đôi cánh lúc ấy không tạo lực nâng mà làm như bánh lái và thanh giữ thăng bằng, giúp nó ngoặt gấp mà không ngã. Kẻ săn mồi đuổi sát thường bị bỏ lại ở những cú ngoặt như thế.

Chạy được bao lâu, bao xa

Không có con số chính xác cho quãng đường tối đa, vì trong tự nhiên đà điểu chạy đến khi thoát nguy hiểm là dừng, chẳng ai bắt nó chạy hết sức. Các tài liệu phổ biến thường ghi chúng có thể giữ tốc độ quanh 50 km/h trong khoảng nửa giờ. Hãy coi đó là một ước lượng dễ nhớ hơn là số đo khoa học.

Điều chắc chắn hơn: đà điểu chạy lâu mà ít bị quá nhiệt. Chúng thở gấp qua miệng, dùng phần da trụi ở cổ, đùi để toả nhiệt, và có hệ mạch máu ở vùng đầu giúp giữ não mát hơn thân. Ở đồng cỏ châu Phi buổi trưa, đó là lợi thế sống còn.

Chim non chạy nhanh từ rất sớm

Đà điểu con nở ra đã đứng được, chỉ sau vài ngày đã theo bố mẹ đi kiếm ăn. Khi khoảng một tháng tuổi, chúng đã chạy nhanh đáng kể. Với chim non, chạy là cách sống sót duy nhất vì chúng chưa có cú đá mạnh như bố mẹ. Khi bị đe doạ, đàn con thường tản ra nhiều hướng hoặc nằm rạp xuống đất, trong khi chim bố mẹ đánh lạc hướng kẻ săn mồi.

Góc nhìn hôm nay: thấy tận mắt tốc độ ấy ở đâu

• Ở các trang trại đà điểu tại Việt Nam, đôi khi bạn sẽ thấy đà điểu chạy trong bãi rộng. Hãy xem chúng chạy tự nhiên — đừng đuổi, đừng xin "cho chạy thử", vì hoảng loạn khiến chim dễ va hàng rào và chấn thương chân.
• Các phim tài liệu về thảo nguyên châu Phi của BBC và National Geographic có nhiều cảnh quay chậm đà điểu chạy. Xem chậm để thấy bàn chân hai ngón và đôi cánh xoè khi ngoặt.
• Nếu thích số liệu, tìm đọc các nghiên cứu về cơ sinh học chạy ở đà điểu trên các tạp chí sinh học thực nghiệm; nhiều bài có tóm tắt tiếng Anh dễ hiểu.