Đà điểu là loài chim duy nhất còn sống chỉ có hai ngón chân mỗi bên. Hầu hết chim có bốn ngón, emu và đà điểu đầu mào có ba. Đà điểu tiêu giảm còn hai vì đó là cách làm bàn chân nhẹ, cứng và chạm đất gọn — giống như ngựa chỉ còn một móng — rất hợp với đời sống chạy đường dài trên đồng cỏ khô.
Hai ngón ấy trông thế nào
Nhìn bàn chân đà điểu, bạn thấy một ngón rất to ở phía trong và một ngón nhỏ hơn hẳn ở phía ngoài. Trong cách đánh số ngón chân của chim, đó là ngón thứ ba và ngón thứ tư. Ngón thứ nhất (ngón hướng ra sau ở chim đậu cành) và ngón thứ hai đã mất.
- Ngón lớn (ngón III): dày, có đệm thịt dưới gan ngón và một móng cứng, cong, dài vài centimét. Ngón này chịu phần lớn sức nặng cơ thể khi chạy.
- Ngón nhỏ (ngón IV): ngắn, thường không có móng hoặc móng rất nhỏ, làm nhiệm vụ như một chân chống phụ giúp giữ thăng bằng, nhất là khi đổi hướng.
Mặt dưới các ngón phủ lớp da sần, dày, giúp bám đất cát và chịu mài mòn. Phần trên bàn chân và cẳng phủ vảy sừng — dấu vết khiến người ta hay nói chân chim "giống chân bò sát".
Vì sao ít ngón lại chạy giỏi hơn
Nhẹ ở đầu mút
Mỗi lần chạy, chân phải vung ra trước rồi kéo về hàng trăm lần mỗi phút. Phần càng xa thân càng tốn sức để vung. Bớt ngón, bớt xương, bớt cơ ở bàn chân là bớt đúng chỗ đắt giá nhất. Đó là xu hướng ta thấy ở nhiều động vật chạy giỏi: ngựa còn một ngón, linh dương còn hai móng, đà điểu còn hai ngón.
Cứng và đàn hồi
Bàn chân ít khớp thì ít "mềm nhũn" khi chạm đất. Lực từ mặt đất truyền thẳng vào hệ gân dài ở cẳng, nơi năng lượng được tích lại như lò xo. Một bàn chân nhiều ngón, nhiều khớp sẽ làm hao phí một phần năng lượng ấy.
Chạm đất gọn
Đà điểu chạy bằng đầu ngón, diện tích chạm đất nhỏ. Trên nền đất cứng của thảo nguyên mùa khô, đây là lợi thế: ít ma sát thừa, bật nhanh. Ngược lại, trên bùn hay cát quá lún, bàn chân nhỏ lún sâu hơn, nên đà điểu hay tránh vùng đầm lầy.
Đầu gối "gập ngược": hiểu đúng xương chân chim
Nhiều người nhìn đà điểu và thắc mắc vì sao đầu gối nó gập về phía sau. Thật ra khớp gập ra sau mà ta thấy rõ ở giữa chân là cổ chân. Đầu gối thật nằm cao, sát thân, bị che dưới lớp lông. Đoạn dài trụi lông bên dưới là xương bàn chân đã kéo dài và gắn liền lại (xương cổ-bàn chân), và đà điểu đứng trên các ngón.
So với người, nó giống như ta luôn đứng nhón trên mũi chân, gót nhấc cao ngang bắp chân. Cách đứng này làm chân dài thêm một đoạn, và đoạn dài thêm ấy chính là phần nhẹ nhất của chân.
Móng chân: vũ khí lẫn dụng cụ
Móng trên ngón lớn của đà điểu là thứ khiến các nhân viên vườn thú luôn dè chừng. Khi đá, đà điểu tung chân ra trước rồi hạ xuống, móng cào theo hướng từ trên xuống. Cú đá kết hợp với sức nặng hơn một tạ và cẳng chân dài khiến đà điểu có thể làm bị thương nặng thú săn mồi, kể cả gây thương tích nghiêm trọng cho người đến quá gần.
Ngoài tự vệ, đà điểu dùng chân để cào đất làm hố tổ nông và để giữ vững tư thế khi đứng gió. Móng cũng mòn dần theo đường chạy; đà điểu nuôi trên nền quá mềm đôi khi bị móng dài, cong bất thường, cần được kiểm tra.
Bàn chân đà điểu so với họ hàng
| Loài | Số ngón mỗi chân | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|
| Đà điểu châu Phi | 2 | ngón lớn có móng dày, chạy bằng đầu ngón |
| Chim emu | 3 | ba ngón hướng ra trước, bàn chân rộng hơn |
| Rhea Nam Mỹ | 3 | ba ngón, móng ngắn |
| Đà điểu đầu mào | 3 | ngón trong mang móng dài như dao găm, tới khoảng 12 cm |
| Chim kiwi | 4 | ngón sau nhỏ, chân dùng để đào và đi trong rừng |
Bảng này cho thấy một điều thú vị: cùng là chim không bay, nhưng chỉ đà điểu — loài sống ở đồng cỏ mở và chạy xa nhất — tiêu giảm còn hai ngón. Đà điểu đầu mào sống trong rừng rậm giữ ba ngón và biến một móng thành vũ khí; kiwi đào đất kiếm ăn thì giữ đủ bốn ngón.
Bàn chân và sức khoẻ đà điểu nuôi
Với người nuôi, bàn chân là chỗ đầu tiên cần nhìn khi đà điểu đi khập khiễng. Các vấn đề thường gặp gồm ngón bị cong vẹo ở chim non (thường liên quan nền chuồng trơn, dinh dưỡng hoặc mật độ nuôi), vết thương do sỏi nhọn, mảnh kim loại, và móng mọc lệch. Nền bãi chạy nên khô ráo, có độ bám, không lẫn đinh, dây thép.
Khi thấy chim non đi lệch, ngón xoay ngang hay sưng khớp, cách đúng là gọi bác sĩ thú y sớm. Nhiều tật ở chân chim non nếu phát hiện muộn sẽ không sửa được.
Góc nhìn hôm nay: quan sát bàn chân cho đúng
- Ở vườn thú hay trang trại, hãy nhìn đà điểu khi nó đi trên nền đất ẩm: dấu chân hai ngón in rõ, ngón lớn sâu hơn hẳn ngón nhỏ.
- So dấu chân đà điểu với dấu chân gà nhà ba ngón trước một ngón sau — bạn sẽ thấy rõ sự khác biệt mà chỉ đọc sách khó hình dung.
- Đừng chạm vào chân đà điểu hay đưa tay qua hàng rào; đó là vùng cơ thể nó dùng để tự vệ.
Câu hỏi thường gặp
Đà điểu có mấy ngón chân?
Đà điểu có hai ngón chân mỗi bên: một ngón lớn có móng dày ở phía trong và một ngón nhỏ ở phía ngoài. Đây là loài chim duy nhất còn sống chỉ có hai ngón.
Vì sao đà điểu chỉ có hai ngón chân?
Ít ngón giúp bàn chân nhẹ, cứng và chạm đất gọn, giảm sức vung chân khi chạy. Đây là kiểu thích nghi giống ngựa còn một móng, rất hợp với việc chạy đường dài trên đồng cỏ khô.
Đầu gối đà điểu có gập ngược không?
Không. Khớp gập ra sau ở giữa chân là cổ chân. Đầu gối thật nằm cao, sát thân và bị lông che. Đà điểu đứng trên các ngón chân, gót nhấc cao.
Móng chân đà điểu có nguy hiểm không?
Có. Móng trên ngón lớn kết hợp cú đá mạnh có thể gây thương tích nặng cho thú săn mồi và cho người đến quá gần. Ở trang trại, không nên vào bãi chạy khi không có người chăm đi cùng.
Emu và đà điểu khác nhau ở bàn chân thế nào?
Emu có ba ngón hướng ra trước, đà điểu chỉ có hai. Dấu chân emu trông giống dấu chân chim lớn thông thường, còn dấu chân đà điểu có một ngón to in sâu và một ngón nhỏ bên cạnh.
