Chim bố ấp trứng: chuyện nuôi con của emu, rhea và đà điểu đầu mào

Ở emu, rhea, đà điểu đầu mào và tinamou, con trống một mình ấp trứng và nuôi con, còn con mái đẻ xong thường rời đi, có khi đẻ tiếp cho con trống khác. Emu trống ấp khoảng tám tuần gần như không ăn; rhea trống ấp trứng của nhiều con mái trong một tổ; đà điểu đầu mào trống nuôi con tới khoảng chín tháng. Đây là kiểu "bố nuôi con" hiếm gặp và được nghiên cứu nhiều trong sinh học.

Chuyện ít gặp trong thế giới chim

Ở phần lớn loài chim, cả bố và mẹ cùng ấp trứng, cùng mớm mồi. Một số loài chỉ mẹ ấp. Chỉ một nhóm nhỏ để bố gánh gần hết. Nhóm chim cổ hàm — gồm tinamou và phần lớn chim chạy — là nơi kiểu "bố ấp" phổ biến nhất. Điều này khiến các nhà khoa học cho rằng tổ tiên chung của nhóm có thể đã có tập tính này.

Emu: tám tuần nhịn ăn

Mùa sinh sản, emu mái đẻ một ổ khoảng 5–15 quả trứng xanh lục thẫm. Sau đó con trống bắt đầu ấp và gần như không rời tổ trong khoảng 8 tuần. Nó:

• hầu như không ăn, chỉ có thể nhặt chút thức ăn trong tầm với hoặc uống sương;
• đứng dậy vài lần mỗi ngày để đảo trứng;
• sống nhờ lớp mỡ tích từ trước mùa sinh sản, nên sụt cân đáng kể khi trứng nở.

Khi chim con có sọc nâu kem nở ra, emu trống dẫn chúng đi kiếm ăn và bảo vệ trong nhiều tháng. Trong thời gian này, emu trống có thể rất hung hăng với kẻ lạ — kể cả với con mái quay lại gần đàn con.

Rhea: một tổ, nhiều mẹ

Rhea trống tập hợp một nhóm mái. Các mái lần lượt đẻ vào cùng một tổ do con trống đào, tổng số trứng có thể lên tới vài chục. Rồi các mái đi tìm con trống khác, để lại con trống đầu tiên ấp khoảng sáu tuần. Ở một số quần thể, con trống chính còn "giao" bớt trứng cho con trống trẻ hơn ấp hộ, rồi đi lập tổ khác — hành vi được ghi nhận nhưng không phải ở mọi nơi.

Sau khi nở, rhea trống dẫn đàn con và có thể "nhận nuôi" thêm chim con lạc từ đàn khác. Chúng bảo vệ đàn con rất quyết liệt, xoè cánh, rít và lao vào bất kỳ ai đến gần, kể cả người cưỡi ngựa trên đồng cỏ.

Đà điểu đầu mào: người cha một mình nhất

Đà điểu đầu mào sống đơn độc. Mùa sinh sản, con mái đến vùng của con trống, giao phối, đẻ khoảng 3–5 quả trứng xanh lục sáng rồi đi, có khi đẻ tiếp cho vài con trống khác trong mùa. Con trống ấp khoảng 50 ngày rồi nuôi con một mình khoảng chín tháng, dạy chúng tìm cây có quả trong vùng rừng. Chim con có sọc nâu kem dọc thân, chưa có mũ sừng.

Tinamou và kiwi

Ở phần lớn loài tinamou, con trống ấp trứng của một hoặc nhiều mái và chăm con. Ở kiwi, tuỳ loài: kiwi nâu đảo Bắc thường chỉ có bố ấp; ở một số loài kiwi khác, cả bố và mẹ cùng ấp, có khi có thêm "người giúp" là con của lứa trước. Kiwi là nhóm đa dạng nhất về cách chăm trứng trong số chim chạy.

So sánh nhanh

Các con số là khoảng thường gặp trong tài liệu và dao động theo loài, vùng, nhiệt độ.

Vì sao bố lại ấp

Không có câu trả lời duy nhất. Một số giả thuyết được bàn:

• Mẹ tốn nhiều sức để tạo trứng: trứng của chim chạy rất lớn; để con mái hồi sức và đẻ thêm lứa cho nhiều con trống có thể giúp tăng tổng số con.
• Nhiều trứng, nhiều mẹ: khi tổ có trứng của nhiều mái, một con trống ấp chung là cách tiết kiệm.
• Di sản tổ tiên: nếu tổ tiên của nhóm chim cổ hàm đã có kiểu bố ấp, các nhánh con chỉ đơn giản giữ lại tập tính ấy.

Có thể cả ba cùng góp phần, ở mức khác nhau ở từng loài.

Góc nhìn hôm nay: câu chuyện để kể cho con

Chuyện emu bố nhịn ăn tám tuần ấp trứng là một câu chuyện tuyệt vời để kể cho trẻ vào Ngày của Cha, hay đơn giản là để mở rộng hình dung của trẻ về gia đình trong thế giới động vật: không có một khuôn mẫu duy nhất. Ở vườn thú có emu hoặc rhea, hãy hỏi nhân viên xem mùa sinh sản ở đó vào lúc nào — có khi bạn được thấy con trống nằm ấp thật.