Rhea là chim chạy không bay của Nam Mỹ, hay được gọi là "đà điểu Nam Mỹ". Có hai loài: rhea lớn (Rhea americana) ở đồng cỏ pampas và vùng cây bụi của Argentina, Uruguay, Brazil, Paraguay, Bolivia; và rhea nhỏ hay rhea Darwin (Rhea pennata) ở Patagonia và cao nguyên Andes. Rhea lớn cao khoảng 1,3–1,5 mét, là loài chim lớn nhất châu Mỹ.
Hai loài rhea
| Đặc điểm | Rhea lớn | Rhea Darwin (rhea nhỏ) |
|---|---|---|
| Tên khoa học | Rhea americana | Rhea pennata |
| Chiều cao | khoảng 1,3–1,5 m | khoảng 0,9–1 m |
| Cân nặng | khoảng 20–30 kg, có cá thể nặng hơn | khoảng 15–25 kg |
| Nơi sống | pampas, đồng cỏ và cây bụi vùng đất thấp | thảo nguyên lạnh Patagonia, cao nguyên Andes |
| Bộ lông | xám nâu, cổ có mảng đen ở con trống | nâu, lốm đốm trắng trên lưng |
| Tình trạng IUCN | Sắp bị đe doạ | Ít quan ngại (một số dạng vùng cao được theo dõi riêng) |
Một số nhà phân loại tách rhea vùng cao nguyên Andes thành loài hoặc phân loài riêng; tài liệu khác nhau có thể dùng tên khác nhau.
Đời sống trên đồng cỏ
Rhea ăn lá cây lá rộng, hạt, quả, cùng côn trùng, thằn lằn nhỏ — giống thực đơn của đà điểu nhưng thiên về lá cây thân thảo hơn cỏ. Chúng sống thành nhóm, thường đi cùng hươu pampas, guanaco, hay gia súc trên các trang trại lớn. Như đà điểu, rhea dùng cánh khi chạy để giữ thăng bằng và đổi hướng gấp — ở rhea, đôi cánh còn khá lớn, rủ xuống hai bên.
Khi bị đuổi, rhea chạy ngoằn ngoèo rất khó theo. Ngoài ra, chúng có thể nằm rạp xuống giữa cỏ để ẩn mình.
Chuyện Darwin ăn nhầm mẫu vật
Rhea nhỏ gắn với một giai thoại nổi tiếng. Trong chuyến đi trên tàu Beagle, Charles Darwin nghe dân địa phương ở Patagonia kể về một loại "đà điểu" nhỏ hơn loài quen thuộc. Ông tìm kiếm mãi không thấy. Đến một hôm năm 1833, khi đang ăn bữa tối, Darwin nhận ra con chim trên bàn chính là loài nhỏ mà ông đang tìm. Ông vội gom lại phần đầu, cổ, chân, cánh và nhiều lông còn sót để gửi về Anh. Từ những mảnh ấy, nhà điểu học John Gould mô tả loài mới và đặt tên theo Darwin (tên cũ Rhea darwinii, nay xếp vào Rhea pennata).
Điều quan trọng hơn giai thoại: việc thấy hai loài rhea gần nhau thay thế nhau theo vùng địa lý là một trong những quan sát khiến Darwin suy nghĩ về cách các loài hình thành — ý tưởng sau này thành thuyết tiến hoá.
Con trống làm hết việc nuôi con
Mùa sinh sản, rhea trống tranh giành nhau, rồi mỗi con tập hợp một nhóm mái. Con trống đào tổ trên mặt đất, các mái lần lượt đến đẻ trứng vào đó, có khi vài chục quả. Rồi các mái đi tìm con trống khác, còn con trống ở lại ấp khoảng sáu tuần.
Trong lúc ấp, có mái vẫn đến đẻ thêm; con trống đôi khi lăn những quả trứng muộn ra rìa tổ. Có giả thuyết cho rằng trứng hỏng ở rìa thu hút ruồi, giúp chim con mới nở có côn trùng để ăn — giả thuyết thú vị nhưng chưa được kiểm chứng chắc chắn. Khi chim con nở, con trống dẫn đàn và bảo vệ rất hăng, có thể lao vào cả người hay ngựa đến gần.
Rhea ở Đức: một quần thể "lạc" có thật
Năm 2000, vài con rhea lớn trốn khỏi một trang trại ở bang Mecklenburg-Vorpommern, miền bắc nước Đức. Chúng sống sót qua mùa đông châu Âu, sinh sản và dần thành một quần thể hoang dã hàng trăm con trên các cánh đồng ở đó. Quần thể này gây tranh cãi: nông dân than phiền chim ăn hoa màu, còn chính quyền tìm cách kiểm soát số lượng. Đây là ví dụ rõ về việc một loài ngoại lai có thể "đứng chân" ở nơi rất xa quê nhà.
Mối đe doạ
- Đồng cỏ pampas bị chuyển thành ruộng đậu tương, ngô và đồng cỏ chăn nuôi thâm canh.
- Săn bắt lấy thịt, lông, trứng.
- Thuốc bảo vệ thực vật và máy nông nghiệp phá tổ.
Lông rhea từng được dùng làm chổi phủi bụi xuất khẩu với số lượng lớn. Ở một số nước, rhea được bảo vệ và việc buôn bán bị kiểm soát theo Công ước CITES.
Góc nhìn hôm nay: đặt rhea vào bức tranh chung
Rhea là mảnh ghép châu Mỹ trong "bộ sưu tập chim chạy" của Trái Đất: đà điểu ở châu Phi, emu ở Úc, rhea ở Nam Mỹ. Ba loài trông khá giống nhau nhưng thuộc ba họ khác nhau. Nếu đến Argentina hay Uruguay, các khu bảo tồn đồng cỏ là nơi tốt để gặp rhea. Ở các vườn thú, rhea thường được nuôi chung với hươu, lạc đà không bướu — để ý xem chúng dùng cánh khi chạy ngoặt như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Rhea là con gì?
Rhea là chim chạy không bay ở Nam Mỹ, hay được gọi là đà điểu Nam Mỹ. Có hai loài: rhea lớn ở đồng cỏ pampas và rhea Darwin ở Patagonia, cao nguyên Andes.
Rhea có phải là đà điểu không?
Không. Rhea giống đà điểu về dáng nhưng là loài khác, họ khác. Rhea nhỏ hơn, có ba ngón chân và con trống một mình ấp trứng, nuôi con.
Rhea cao bao nhiêu?
Rhea lớn cao khoảng 1,3–1,5 mét và nặng khoảng 20–30 kg, là loài chim lớn nhất châu Mỹ. Rhea Darwin nhỏ hơn, cao khoảng một mét.
Darwin liên quan gì đến rhea?
Năm 1833 ở Patagonia, Darwin nhận ra bữa tối của mình là loài rhea nhỏ mà ông đang tìm, rồi gom phần còn lại gửi về Anh để mô tả loài mới. Hai loài rhea thay thế nhau theo vùng là quan sát góp phần vào suy nghĩ về tiến hoá của ông.
Có rhea hoang dã ở châu Âu không?
Có. Từ năm 2000, một nhóm rhea lớn trốn khỏi trang trại ở miền bắc nước Đức đã sinh sôi thành quần thể hoang dã hàng trăm con, gây tranh cãi vì ăn hoa màu.
