Đà điểu đầu mào gieo hạt cho rừng mưa nhiệt đới thế nào

Đà điểu đầu mào là một trong những loài gieo hạt quan trọng nhất của rừng mưa nhiệt đới ở New Guinea và đông bắc Úc. Chúng ăn quả rụng của hàng trăm loài cây, nuốt nguyên hạt, đi xa rồi thải hạt ra cùng phân — một "luống đất" giàu dinh dưỡng. Nhiều loài cây có quả và hạt lớn tới mức hầu như chỉ đà điểu đầu mào nuốt được, nên mất loài chim này có thể khiến các cây ấy khó tái sinh.

Người làm vườn của rừng mưa

Trong rừng mưa, cây không tự đi được. Để cây con mọc xa cây mẹ — tránh cạnh tranh ánh sáng, tránh sâu bệnh tập trung dưới gốc cây mẹ — hạt cần được mang đi. Gió, nước, dơi, chim nhỏ, khỉ đều làm việc này. Nhưng ở rừng mưa Úc và New Guinea, không có loài thú lớn ăn quả như voi rừng ở châu Phi hay châu Á. Đà điểu đầu mào gánh phần lớn vai trò đó.

Một con đà điểu đầu mào trưởng thành có thể ăn nhiều quả mỗi ngày và đi lại trong vùng rộng nhiều kilômét vuông. Hạt đi qua ruột chim tương đối nhanh, được thải ra ở nơi cách cây mẹ khá xa.

Ăn những gì

• Quả rụng là chính: các nghiên cứu thực địa ở bắc Queensland ghi nhận đà điểu đầu mào ăn quả của hàng trăm loài cây khác nhau.
• Quả lớn, màu sặc sỡ: nhiều quả màu xanh lam, tím, đỏ — có ý kiến cho rằng đà điểu đầu mào ưa những màu này.
• Thức ăn phụ: nấm, côn trùng, ốc, ếch, động vật nhỏ, thậm chí xác động vật.

Chúng nuốt quả nguyên, không nhai. Ruột tương đối ngắn và thức ăn đi qua nhanh, nên nhiều hạt ra ngoài vẫn còn nguyên và sống được.

Hạt đi qua ruột: tốt hay xấu cho cây

Một số nghiên cứu cho thấy hạt của vài loài cây nảy mầm tốt hơn sau khi đi qua ruột đà điểu đầu mào; với loài khác, khác biệt không rõ. Nói "mọi hạt đều nảy mầm tốt hơn" là quá đà.

Những cây phụ thuộc vào đà điểu đầu mào

Ở rừng mưa bắc Queensland, có những loài cây mang quả to cỡ quả chanh hay lớn hơn, với hạt quá to để chim nhỏ hay dơi mang đi. Đà điểu đầu mào là một trong số rất ít động vật bản địa nuốt được những quả này. Các nhà sinh thái học lo ngại rằng nơi đà điểu đầu mào biến mất, những cây này chỉ mọc được ngay dưới gốc cây mẹ, dần dần thu hẹp vùng phân bố.

Đây là ví dụ về điều các nhà khoa học gọi là "loài chủ chốt" — một loài mà sự có mặt của nó ảnh hưởng tới nhiều loài khác vượt xa so với số lượng của nó.

Khi đà điểu đầu mào ít đi

Ở Úc, quần thể đà điểu đầu mào phương Nam đã giảm do:

• Rừng ven biển bị phát quang làm nhà cửa, đồng mía, chuối.
• Đường sá chia cắt rừng; chim băng qua bị xe đâm.
• Chó nhà và chó hoang tấn công, nhất là chim non.
• Lợn hoang cạnh tranh thức ăn và phá tổ.
• Bão lớn làm rụng quả hàng loạt rồi gây thiếu thức ăn trong nhiều tháng.

Sau những cơn bão mạnh ở Queensland, có thời điểm cơ quan bảo tồn phải tổ chức điểm cho ăn tạm thời — một biện pháp khẩn cấp duy nhất được phép, khác hẳn việc người dân tự cho ăn vốn bị cấm.

Bảo vệ "người làm vườn"

• Nối lại các hành lang rừng giữa những mảnh rừng bị chia cắt.
• Giảm tốc độ xe ở vùng có đà điểu đầu mào, làm cầu, cống cho động vật qua đường.
• Quản lý chó nhà, chó hoang.
• Trồng lại các cây cho quả mà đà điểu đầu mào ăn trong vườn nhà và khu tái sinh rừng.

Những chương trình này cho thấy cách bảo tồn hiện đại: không chỉ bảo vệ một loài chim, mà bảo vệ cả mạng lưới quan hệ quanh nó.

Góc nhìn hôm nay: câu chuyện lớn hơn một con chim

Câu chuyện đà điểu đầu mào và hạt cây là ví dụ tuyệt vời để dạy trẻ về sự liên kết trong tự nhiên. Ở Việt Nam, vai trò gieo hạt trong rừng do nhiều loài đảm nhận: chim mỏ sừng, khỉ, vượn, cầy, dơi quả. Khi một loài mất đi, cánh rừng cũng chậm rãi thay đổi theo. Lần tới đi vườn quốc gia, thử tìm hạt cây nảy mầm trong đống phân thú — dấu vết của những người làm vườn thầm lặng.