Đà điểu đầu mào (cassowary, chi Casuarius) là chim chạy không bay của rừng mưa New Guinea và đông bắc nước Úc, nổi bật với chiếc "mũ sừng" trên đầu, cổ xanh lam và yếm đỏ. Có ba loài; lớn nhất là đà điểu đầu mào phương Nam, cao tới khoảng 1,5–1,8 mét, con mái có thể nặng trên 50 kg — loài chim nặng thứ hai thế giới sau đà điểu châu Phi.
Ba loài đà điểu đầu mào
| Loài | Nơi sống | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Đà điểu đầu mào phương Nam (C. casuarius) | nam New Guinea, quần đảo lân cận, bắc Queensland (Úc) | lớn nhất, hai yếm đỏ thõng ở cổ |
| Đà điểu đầu mào phương Bắc (C. unappendiculatus) | bắc New Guinea và đảo lân cận | thường một yếm hoặc không có yếm thõng |
| Đà điểu đầu mào lùn (C. bennetti) | vùng núi New Guinea, New Britain | nhỏ nhất, mũ thấp, sống ở độ cao lớn hơn |
Ở đà điểu đầu mào, con mái to hơn con trống và có màu sắc rực hơn — ngược với nhiều loài chim khác.
Chiếc mũ sừng: là gì và để làm gì
"Mũ" trên đầu đà điểu đầu mào gọi là casque. Bên ngoài là lớp keratin cứng — cùng chất với móng và sừng — phủ lên một lõi xương xốp như bọt biển. Mũ lớn dần theo tuổi; con trưởng thành có mũ cao, con non gần như chưa có.
Chức năng của mũ là câu hỏi các nhà khoa học tranh luận từ lâu. Những giả thuyết chính:
- Tản nhiệt: một nghiên cứu năm 2019 dùng camera nhiệt cho thấy mũ toả nhiệt nhiều khi trời nóng và giữ nhiệt khi trời mát, gợi ý mũ như một "bộ tản nhiệt" giúp chim to lớn sống trong rừng nóng ẩm.
- Âm thanh: đà điểu đầu mào phát tiếng gầm rất trầm; có ý kiến cho rằng mũ giúp phát hoặc cảm nhận âm tần thấp, nhưng bằng chứng còn hạn chế.
- Phô diễn: mũ, cổ xanh và yếm đỏ có thể là tín hiệu tuổi tác, sức khoẻ cho bạn tình và đối thủ.
- Rẽ đường trong rừng: ý cũ cho rằng chim dùng mũ "húc" cây bụi khi chạy; ít được ủng hộ vì mũ khá mỏng manh.
Hiện nay, cách nói an toàn là mũ có thể có nhiều chức năng cùng lúc, trong đó vai trò điều hoà nhiệt có bằng chứng đo đạc rõ nhất.
Bộ lông như tóc và cánh như que
Lông đà điểu đầu mào đen bóng, thô, rủ xuống như một mái tóc dày, giúp nước mưa chảy đi và chống xước khi len lỏi qua bụi gai. Cánh rất nhỏ, chỉ còn vài chiếc trục lông cứng, trơ như những cây que hay lông nhím. Người ta cho rằng chúng giúp che chắn sườn khi chạy qua rừng rậm.
Chân và móng
Đà điểu đầu mào có ba ngón chân. Ngón trong mang một móng dài, thẳng như lưỡi dao găm, có thể dài tới khoảng 12 cm. Chân rất khoẻ: chúng chạy được nhanh trong rừng (các nguồn phổ biến nêu khoảng 50 km/h), nhảy cao, và bơi giỏi — điều bất ngờ với một con chim nặng như vậy. Chiếc móng này là lý do đà điểu đầu mào có tiếng là nguy hiểm; mức độ nguy hiểm thật sự được bàn ở bài riêng.
Đời sống trong rừng mưa
Đà điểu đầu mào sống đơn độc, mỗi con có vùng riêng, chỉ gặp nhau mùa sinh sản. Chúng ăn chủ yếu quả rụng, cùng nấm, côn trùng, động vật nhỏ. Nhờ ăn quả và thải hạt ở xa, chúng là "người làm vườn" quan trọng của rừng mưa. Con mái đẻ trứng màu xanh lục sáng rồi rời đi; con trống ấp khoảng 50 ngày và nuôi con khoảng chín tháng.
Tình trạng bảo tồn
Ở Úc, đà điểu đầu mào phương Nam được pháp luật bảo vệ và được xếp vào nhóm nguy cấp theo luật liên bang; quần thể còn lại ở bắc Queensland bị đe doạ bởi mất rừng, xe cộ, chó và lợn hoang. Trên Danh lục Đỏ IUCN, loài này hiện ở bậc Ít quan ngại vì quần thể ở New Guinea còn khá lớn — một ví dụ cho thấy xếp hạng toàn cầu và quốc gia có thể khác nhau. Ở New Guinea, đà điểu đầu mào có vai trò lớn trong văn hoá: lông, xương, móng được dùng làm đồ trang sức và công cụ; chim con được nuôi, trao đổi trong các nghi lễ.
Góc nhìn hôm nay: xem đà điểu đầu mào ở đâu
- Vùng rừng mưa quanh Mission Beach và Daintree ở bắc Queensland là nơi có cơ hội gặp đà điểu đầu mào hoang dã. Luôn đi theo hướng dẫn địa phương, giữ khoảng cách, không cho ăn.
- Nhiều vườn thú lớn trên thế giới nuôi đà điểu đầu mào trong khu riêng có rào chắc. Nếu gặp, quan sát mũ sừng và đôi chân — đó là hai chi tiết không ảnh nào truyền tải đủ.
Câu hỏi thường gặp
Đà điểu đầu mào sống ở đâu?
Đà điểu đầu mào sống trong rừng mưa ở New Guinea, các đảo lân cận và vùng đông bắc bang Queensland của Úc.
Mũ trên đầu đà điểu đầu mào để làm gì?
Chức năng của mũ còn được bàn. Nghiên cứu năm 2019 cho thấy mũ giúp toả nhiệt khi trời nóng; ngoài ra mũ có thể liên quan âm thanh tần số thấp và phô diễn với bạn tình, đối thủ.
Đà điểu đầu mào có bao nhiêu loài?
Có ba loài: đà điểu đầu mào phương Nam, phương Bắc và đà điểu đầu mào lùn. Loài phương Nam lớn nhất và là loài duy nhất có ở Úc.
Đà điểu đầu mào nặng bao nhiêu?
Đà điểu đầu mào phương Nam cái có thể nặng trên 50 kg, là loài chim nặng thứ hai thế giới sau đà điểu châu Phi. Con mái to hơn con trống.
Đà điểu đầu mào có bơi được không?
Có. Dù nặng và không bay, đà điểu đầu mào bơi giỏi, có thể qua sông và hồ trong vùng sống của chúng.
