Ô tác: loài chim biết bay nặng nhất thế giới sống trên đồng cỏ

Ô tác (họ Otididae, tiếng Anh gọi là bustard) là nhóm chim lớn sống trên đồng cỏ và thảo nguyên khô ở châu Phi, châu Âu, châu Á và Úc. Con trống của ô tác lớn (Otis tarda) và ô tác kori (Ardeotis kori) có thể nặng khoảng 15–18 kg, thuộc hàng chim biết bay nặng nhất thế giới. Dù bay được, ô tác dành phần lớn đời sống đi bộ, và nổi tiếng với những màn phô diễn tán tỉnh kỳ lạ trên mặt đất.

Chim bay nặng nhất — ở ranh giới của việc bay

Bay có giới hạn về cân nặng: càng to, cơ càng khó nâng thân lên. Các nhà sinh học thường coi khoảng 15–20 kg là ngưỡng trên cho chim bay. Con trống ô tác lớn và ô tác kori nằm ngay sát ngưỡng ấy. Chúng cất cánh nặng nề, cần chạy lấy đà, nhưng khi đã lên cao thì bay mạnh với những nhịp vỗ cánh chậm, sâu.

Con mái nhỏ hơn con trống rất nhiều — ở ô tác lớn, con trống có thể nặng gấp hai đến ba lần con mái. Đây là một trong những khác biệt kích thước giữa hai giới lớn nhất trong thế giới chim biết bay.

Một số loài ô tác nổi bật

Đi bộ là chính

Ô tác đi chậm rãi, đầu ngẩng cao, quét mắt tìm mồi và canh chừng kẻ thù. Chúng ăn tạp: lá, hạt, hoa, chồi non, cùng côn trùng như châu chấu, bọ cánh cứng, thằn lằn nhỏ. Chân ô tác có ba ngón ngắn, không có ngón sau — kiểu chân của chim đi bộ, không phải chim đậu cành. Khi bị đe doạ, chúng thường chạy hoặc nằm rạp xuống cỏ trước khi chọn bay.

Màn phô diễn kỳ lạ

Mùa sinh sản, con trống ô tác biến thành những "quả bóng lông" kỳ quặc. Ở ô tác lớn, con trống lật ngửa lông cánh và lông đuôi, để lộ những mảng trắng, phồng cổ, ngửa đầu ra sau — trông như một đống bọt trắng lớn giữa cánh đồng, nhìn thấy được từ xa. Các nhà quan sát chim gọi đó là màn "tắm bọt". Ô tác kori và ô tác Úc phồng túi cổ to, xoè đuôi, phát tiếng gầm trầm.

Nhiều loài ô tác tụ tập phô diễn ở các bãi chung (kiểu sinh sản "đấu trường" hay lek), con mái đi qua và chọn con trống. Sau đó con mái tự làm tổ trên mặt đất, ấp trứng và nuôi con một mình.

Ô tác Bengal: loài từng có ở gần Việt Nam

Ô tác Bengal là một trong những loài chim nguy cấp nhất châu Á. Ở Đông Nam Á, quần thể còn lại chủ yếu nằm ở đồng cỏ ngập theo mùa quanh Biển Hồ (Tonle Sap), Campuchia. Một số tài liệu cũ ghi nhận loài này ở vùng đồng cỏ phía nam Việt Nam, nhưng đã nhiều năm không có ghi nhận chắc chắn. Đồng cỏ ngập theo mùa — kiểu môi trường cũng từng có ở vùng Đồng Tháp Mười — đang bị chuyển đổi nhanh thành ruộng lúa thâm canh, đẩy ô tác Bengal tới bờ vực.

Vì sao ô tác dễ bị tổn thương

• Va chạm đường dây điện: ô tác nặng, bay kém linh hoạt, mắt hướng sang hai bên nên khó thấy dây phía trước. Đây là nguyên nhân chết hàng đầu của ô tác Ấn Độ lớn.
• Mất đồng cỏ: thảo nguyên bị cày xới làm ruộng, trồng cây.
• Săn bắt: ở một số vùng, ô tác bị săn làm thức ăn hoặc bằng chim ưng.
• Sinh sản chậm: mỗi lứa ít trứng, tổ trên đất dễ bị phá.

Ở Ấn Độ, tòa án và chính phủ đã đưa ra các biện pháp như chôn ngầm đường dây điện hoặc gắn thiết bị báo hiệu trên dây ở vùng ô tác sống — một ví dụ về việc bảo tồn chim chạy cần cả quyết định hạ tầng.

Góc nhìn hôm nay: đồng cỏ cũng cần được giữ

Khi nói về bảo tồn, người ta thường nghĩ tới rừng. Nhưng câu chuyện ô tác nhắc rằng đồng cỏ, thảo nguyên, đồng ngập theo mùa cũng là môi trường quý, nuôi những loài không sống được ở đâu khác. Ở Việt Nam, Vườn quốc gia Tràm Chim và các vùng đồng cỏ ngập còn lại ở Đồng Tháp Mười, Hà Tiên là nơi để hiểu loại môi trường sống ấy.