Chim dodo (Raphus cucullatus) là loài bồ câu không bay to lớn chỉ sống trên đảo Mauritius ở Ấn Độ Dương. Người châu Âu đặt chân lên đảo năm 1598, và chưa đầy một thế kỷ sau dodo đã biến mất — lần nhìn thấy được chấp nhận rộng rãi cuối cùng là năm 1662, dù một số phân tích cho rằng loài này có thể còn sót tới khoảng cuối thế kỷ 17. Nguyên nhân là tổng hợp của săn bắt, động vật do người mang tới như lợn, khỉ, chuột phá tổ, và mất rừng.
Dodo là loài chim gì
Dodo thuộc họ bồ câu. Nghiên cứu DNA cho thấy họ hàng gần nhất còn sống của nó là bồ câu Nicobar, một loài bồ câu sặc sỡ ở các đảo Đông Nam Á — kể cả một số đảo của Indonesia, Malaysia gần Việt Nam. Tổ tiên của dodo có lẽ đã bay tới Mauritius từ vùng Đông Nam Á, rồi trên một hòn đảo không có thú săn trên cạn, nó to dần lên và mất khả năng bay.
- Cao: khoảng một mét.
- Nặng: các ước tính hiện đại dựa trên xương cho con số khoảng 10–18 kg, nhẹ hơn hình ảnh "béo ục ịch" trong tranh cổ.
- Mỏ: to, móc ở đầu.
- Cánh: nhỏ, không bay được.
- Đuôi: một chùm lông xoăn nhỏ.
Hình ảnh dodo béo ục ịch có đúng không
Những bức tranh nổi tiếng thế kỷ 17 vẽ dodo rất béo, đa phần được vẽ từ những con chim bị đưa về châu Âu hoặc châu Á, nuôi nhốt và cho ăn quá nhiều, hoặc vẽ theo lời kể. Các nhà khoa học ngày nay, phân tích bộ xương và mô tả của thủy thủ, cho rằng dodo hoang dã thon hơn, nhanh nhẹn hơn. Dodo cũng có thể thay đổi thể trạng theo mùa: béo lên khi nhiều quả, gầy đi khi khan hiếm.
Dodo ăn gì, sống ra sao
Thông tin về đời sống dodo rất ít, vì người đương thời ít ghi chép kỹ. Các nguồn cho rằng dodo ăn quả rụng, hạt, có thể cả củ, cua và ốc. Chúng làm tổ trên mặt đất và đẻ một trứng mỗi lứa. Phân tích mô xương cho thấy dodo lớn nhanh, đạt kích thước trưởng thành trong thời gian ngắn, sinh sản và thay lông theo mùa, phù hợp với mùa bão và mùa khô của Mauritius.
Dòng thời gian tuyệt chủng
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| 1598 | thủy thủ Hà Lan đến Mauritius, ghi chép đầu tiên về dodo |
| Đầu thế kỷ 17 | tàu ghé đảo lấy nước, săn chim lấy thịt; một số dodo bị mang đi châu Âu, châu Á |
| 1638 trở đi | người Hà Lan lập khu định cư, mang theo lợn, khỉ, hươu; chuột đã có từ tàu |
| 1662 | lần nhìn thấy dodo được chấp nhận rộng rãi cuối cùng, trên một đảo nhỏ ngoài khơi |
| Cuối thế kỷ 17 | một số phân tích thống kê cho rằng dodo có thể còn tới khoảng năm 1690 |
Ngày tuyệt chủng chính xác không thể biết, nên nói "dodo biến mất trong nửa sau thế kỷ 17" là chính xác hơn một con số cụ thể.
Ai thật sự giết dodo
Hình ảnh phổ biến là thủy thủ đói đập chết dodo hàng loạt vì chim không biết sợ. Săn bắt có góp phần, nhưng nhiều thủy thủ ghi rằng thịt dodo dai, không ngon. Các nhà khoa học cho rằng thủ phạm lớn hơn là những con vật đi theo người:
- Lợn: đào bới, ăn trứng và chim con trong tổ dưới đất.
- Khỉ ăn cua: được mang tới từ Đông Nam Á, ăn trứng chim.
- Chuột: đã có trên đảo từ tàu, ăn trứng và chim non.
- Mất rừng: người định cư khai phá rừng ven biển.
Với một loài đẻ một trứng mỗi lứa, sống trên một hòn đảo nhỏ, những áp lực ấy đủ để xoá sổ trong vài chục năm.
Dodo còn lại gì
Không có mẫu dodo nhồi bông nguyên vẹn nào còn tồn tại. Mẫu duy nhất có mô mềm là phần đầu và một bàn chân ở Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Đại học Oxford; phần còn lại của mẫu đã bị hư hỏng và huỷ từ thế kỷ 18. Phần lớn bộ xương dodo trong các bảo tàng được ghép từ xương tìm thấy ở đầm lầy Mare aux Songes trên Mauritius, nơi khai quật từ thế kỷ 19 và gần đây lại được nghiên cứu.
Dodo trở nên nổi tiếng toàn cầu sau khi xuất hiện trong Alice ở xứ sở thần tiên (1865) của Lewis Carroll. Ngày nay, dodo có trên quốc huy Mauritius và là biểu tượng của sự tuyệt chủng do con người gây ra.
Câu "chết như dodo"
Trong tiếng Anh, "dead as a dodo" nghĩa là chết hẳn, lỗi thời hoàn toàn. Thành ngữ này cho thấy dodo đã trở thành hình ảnh chuẩn mực của một thứ đã biến mất vĩnh viễn. Bài về dodo trong văn hoá ở chuyên mục văn hoá kể thêm.
Góc nhìn hôm nay: dodo dạy gì
Dodo là lời nhắc rằng tuyệt chủng có thể diễn ra rất nhanh — chỉ trong một đời người — với loài sống trên đảo, sinh sản chậm. Mauritius hôm nay vẫn đang cứu những loài chim đảo khác, như cắt Mauritius và bồ câu hồng, từng chỉ còn vài con. Nếu muốn tìm hiểu thêm, các bảo tàng lịch sử tự nhiên ở London, Oxford, và Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Mauritius có trưng bày về dodo.
Câu hỏi thường gặp
Chim dodo tuyệt chủng năm nào?
Lần nhìn thấy dodo được chấp nhận rộng rãi cuối cùng là năm 1662. Một số phân tích cho rằng loài này có thể còn tới khoảng năm 1690, nên nói dodo biến mất trong nửa sau thế kỷ 17 là chính xác nhất.
Vì sao chim dodo tuyệt chủng?
Do tổng hợp nhiều nguyên nhân: săn bắt, lợn, khỉ, chuột do người mang tới ăn trứng và chim non trong tổ dưới đất, cùng với mất rừng. Dodo chỉ đẻ một trứng mỗi lứa nên không chịu nổi áp lực ấy.
Chim dodo là họ hàng của loài nào?
Dodo thuộc họ bồ câu. Họ hàng gần nhất còn sống của nó là bồ câu Nicobar ở các đảo Đông Nam Á.
Chim dodo nặng bao nhiêu?
Các ước tính hiện đại dựa trên xương cho con số khoảng 10–18 kg. Những bức tranh cổ vẽ dodo rất béo thường dựa trên chim nuôi nhốt bị cho ăn quá nhiều.
Còn mẫu chim dodo nào không?
Không có mẫu nhồi bông nguyên vẹn. Mẫu duy nhất có mô mềm là phần đầu và một bàn chân ở bảo tàng Đại học Oxford. Phần lớn bộ xương dodo được ghép từ xương tìm thấy ở đầm lầy Mare aux Songes, Mauritius.