Mắt đà điểu to hơn não: thị lực đặc biệt của loài chim chạy

Mắt đà điểu có đường kính khoảng 5 cm, được coi là lớn nhất trong các động vật có xương sống sống trên cạn, và mỗi nhãn cầu nặng hơn bộ não của nó. Đôi mắt khổng lồ là "radar" chính của một loài sống ở đồng trống: giúp phát hiện sư tử, báo từ rất xa. Ngược lại, kiwi sống trong rừng đêm có mắt rất nhỏ và dựa vào khứu giác — hai cách sống, hai lời giải trái ngược.

Đôi mắt to cỡ quả bi-a

Đường kính khoảng 5 cm nghĩa là mắt đà điểu xấp xỉ một quả bóng bi-a, to gần gấp đôi mắt người (khoảng 2,4 cm). Trong hộp sọ, hai hốc mắt chiếm phần lớn thể tích, để lại khoảng không khiêm tốn cho não. Đó là nguồn gốc của câu nói "mắt đà điểu to hơn não" — một sự thật về giải phẫu, dù hay bị dùng để chế giễu trí khôn của chúng.

Mắt to mang lại hai lợi thế. Thứ nhất, nhiều ánh sáng đi vào hơn, giúp nhìn rõ lúc chạng vạng. Thứ hai, ảnh in trên võng mạc lớn hơn, nên với cùng mật độ tế bào thụ cảm, chim phân biệt được chi tiết nhỏ hơn ở khoảng cách xa.

Đà điểu nhìn xa bao nhiêu

Trên mạng hay có những con số như "đà điểu thấy rõ vật cách 3–4 km". Hãy cẩn trọng: rất khó đo chính xác thị lực một loài chim hoang dã ở khoảng cách như vậy, và các con số này hiếm khi kèm nghiên cứu cụ thể. Điều các nhà quan sát đồng ý là đà điểu phát hiện kẻ săn mồi từ rất xa, thường trước cả khi ngựa vằn hay linh dương cạnh đó phản ứng. Kết hợp với cái đầu cao hơn hai mét, tầm nhìn của chúng trên đồng trống thuộc loại tốt nhất trong thế giới động vật.

Mắt đặt hai bên: thấy rộng, ít chồng hình

Như phần lớn con mồi, đà điểu có mắt đặt khá về hai bên đầu. Mỗi mắt nhìn một vùng rộng; vùng hai mắt cùng nhìn (giúp ước lượng khoảng cách) hẹp hơn ở thú săn như sư tử hay cú. Đổi lại, chúng gần như thấy được cả vòng quanh mà chỉ cần xoay đầu một chút. Với loài sống bằng việc phát hiện sớm, thấy rộng quan trọng hơn thấy sâu.

Hàng mi và mí mắt thứ ba

Đà điểu có hàng mi dài, rậm — thứ hiếm gặp ở chim — thật ra là những chiếc lông biến đổi. Chúng che bụi và nắng. Như mọi loài chim, đà điểu còn có mí mắt thứ ba (màng nháy) trong suốt, quét ngang mắt để làm sạch và giữ ẩm mà không phải nhắm hẳn lại. Ở vùng gió bụi, đây là trang bị cần thiết.

Não nhỏ không có nghĩa là kém

Não đà điểu nhỏ so với thân, và một phần không nhỏ của não dành cho xử lý thị giác. Đánh giá trí khôn qua kích thước não là cách làm thô: điều quan trọng là não được tổ chức thế nào và loài ấy cần giải những bài toán gì. Đà điểu cần nhận ra kẻ săn, chọn thức ăn, nhận trứng của mình trong tổ chung, dẫn đàn con — và chúng làm những việc đó đủ tốt để tồn tại hàng triệu năm.

Kiwi: lời giải ngược lại

Kiwi ở New Zealand là ví dụ đối lập tuyệt vời. Chúng kiếm ăn ban đêm dưới tán rừng, nơi mắt to cũng không giúp được bao nhiêu. Mắt kiwi rất nhỏ so với thân, thị lực kém. Bù lại, kiwi là loài chim duy nhất có lỗ mũi ở đầu mút mỏ, đánh hơi giun và ấu trùng dưới đất. Đầu mỏ còn có các thụ thể cảm nhận rung động. Bộ não kiwi, tương ứng, có phần khứu giác phát triển hơn hẳn đa số loài chim.

Đà điểu đầu mào sống trong rừng mưa nằm giữa hai cực: mắt khá tốt nhưng cũng dựa nhiều vào thính giác. Người ta cho rằng chúng nghe được âm thanh tần số rất thấp, nhưng chi tiết vẫn còn được nghiên cứu.

Thị lực và chăn nuôi

Người nuôi đà điểu biết rằng chúng phản ứng mạnh với chuyển động đột ngột và vật lấp lánh. Đứng gần hàng rào mà vẫy tay, phất áo màu chói có thể làm cả đàn hoảng chạy, dễ va vào hàng rào gây thương tích. Ngược lại, che mắt bằng túi vải tối khiến đà điểu dịu xuống — một mẹo được dùng khi cần kiểm tra sức khoẻ. Mắt to là điểm mạnh, nhưng cũng khiến đà điểu rất nhạy với những gì chúng nhìn thấy.

Góc nhìn hôm nay: quan sát đôi mắt

• Khi đứng ngoài hàng rào trang trại, nhìn kỹ hàng mi và cách đà điểu nghiêng đầu nhìn bạn bằng một bên mắt.
• Giữ cử động chậm, không vẫy đồ vật màu chói, không chiếu đèn flash sát mặt chim.
• So sánh ảnh chụp đầu đà điểu với ảnh chụp kiwi: một bên mắt to mỏ ngắn, một bên mắt nhỏ mỏ dài — hai cách sống in lên khuôn mặt.