Một tổ đà điểu thường chứa trứng của nhiều con mái. Con trống đào hố tổ, một "mái chính" đẻ trứng và ở lại ấp cùng con trống, trong khi vài "mái phụ" ghé qua đẻ nhờ rồi bỏ đi. Mái chính nhận ra trứng của mình, xếp chúng vào giữa tổ và đẩy trứng thừa ra rìa. Đây là một trong những kiểu làm tổ chung được nghiên cứu kỹ nhất ở loài chim.
Ai làm gì trong một tổ đà điểu
Hệ thống làm tổ của đà điểu được nhà động vật học Brian Bertram mô tả chi tiết sau nhiều năm theo dõi ở vườn quốc gia Tsavo, Kenya, trong thập niên 1970, và được ông tổng hợp trong cuốn The Ostrich Communal Nesting System (1992). Từ đó, cách chia vai trong tổ đà điểu được dạy trong nhiều giáo trình tập tính học.
| Vai | Việc làm |
|---|---|
| Con trống | giữ vùng, đào hố tổ, giao phối với mái chính và các mái phụ, ấp trứng ban đêm, chăm con |
| Mái chính | đẻ trứng đầu tiên, ở lại tổ, ấp trứng ban ngày, chọn trứng nào được nằm giữa |
| Mái phụ | đẻ trứng vào tổ rồi đi, không ấp, không chăm con; có thể đẻ ở vài tổ khác nhau |
Màu lông giúp giải thích sự chia ca: mái chính lông nâu xám ấp ban ngày, lẫn vào đất khô; con trống lông đen ấp ban đêm, hoà vào bóng tối.
Tổ có bao nhiêu trứng
Mái chính thường đẻ một quả cách ngày, tổng cộng một lứa khoảng mười quả. Các mái phụ đẻ thêm. Một tổ có thể dồn tới vài chục quả, có ghi nhận trên 40 quả. Nhưng một con chim ấp được giới hạn: thân nó chỉ phủ kín khoảng hai chục quả trứng to như vậy.
Thế là xảy ra chuyện chọn lọc. Mái chính xếp trứng của mình vào trung tâm, nơi được ủ ấm đều nhất. Trứng thừa — phần lớn là của mái phụ — bị lăn ra vòng ngoài, nơi dễ nguội, dễ bị kẻ săn mồi lấy mất, hoặc nằm ngoài tầm ấp và hỏng.
Mái chính nhận ra trứng của mình bằng cách nào
Trứng đà điểu nhìn chung giống nhau: màu kem, bóng, to. Nhưng Bertram và các nhà nghiên cứu sau ông nhận thấy mái chính vẫn phân biệt được với tỉ lệ cao. Họ cho rằng chim dựa vào các khác biệt nhỏ về kích thước, hình dạng, độ bóng và hoa văn lỗ khí trên vỏ. Cơ chế chính xác vẫn còn được bàn, nhưng kết quả quan sát khá rõ: trứng của mái chính có xác suất được ấp và nở cao hơn hẳn.
Vì sao mái chính lại chấp nhận trứng người khác
Thoạt nghe, việc ấp trứng của mái khác có vẻ thiệt thòi. Nhưng đặt vào hoàn cảnh thảo nguyên thì có lý:
- Hiệu ứng pha loãng: chó rừng, linh cẩu, kền kền Ai Cập (loài biết dùng đá đập trứng) thường lấy trứng ở rìa tổ. Trứng của mái phụ nằm vòng ngoài trở thành "lá chắn", giảm nguy cơ cho trứng của mái chính ở giữa.
- Đẩy ra không tốn công: mái chính không phải đuổi mái phụ đi, chỉ cần sắp xếp lại khi ấp.
- Đàn con đông hơn: sau khi nở, chim con đông thì xác suất từng con bị bắt giảm.
Với mái phụ, đẻ nhờ cũng có lợi: chúng không tốn công ấp mà vẫn có cơ hội con nở, nhất là khi trứng rơi vào giữa tổ trước khi mái chính kịp xếp lại.
Sau khi nở: nhà trẻ đà điểu
Trứng nở sau khoảng sáu tuần ấp. Chim con nở ra có lông tơ lốm đốm, lẫn vào cỏ khô, và đi theo bố mẹ ngay trong vài ngày đầu. Khi các gia đình đà điểu gặp nhau, chuyện thú vị xảy ra: đàn con có thể nhập lại thành một "nhà trẻ" lớn, do một cặp bố mẹ dẫn dắt. Có ghi nhận những đàn con lên tới hàng chục, thậm chí hơn trăm con đi chung.
Khi hai gia đình gặp nhau, đôi khi bố mẹ hai bên có những màn doạ nạt, và bên thắng dẫn cả đàn con đi. Lý do vẫn là pha loãng rủi ro: con của chính mình nằm giữa một đàn lớn thì ít bị kẻ săn chọn trúng.
Bầy đàn ngoài mùa sinh sản
Ngoài mùa sinh sản, đà điểu sống thành nhóm nhỏ, thành phần thay đổi linh hoạt. Ở nơi nhiều thức ăn hoặc gần nguồn nước mùa khô, nhóm có thể đông hơn. Chúng không có thứ bậc chặt chẽ như bầy khỉ, nhưng con trống trưởng thành thường chiếm ưu thế. Đi thành nhóm giúp nhiều đôi mắt cùng canh chừng: trong khi vài con cúi ăn, những con khác ngẩng cao.
Bài học từ tổ đà điểu
Tổ đà điểu hay được dùng làm ví dụ trong tập tính học để minh hoạ rằng một hành vi trông như "hy sinh" có thể có lợi cho chính cá thể ấy khi xét đủ hoàn cảnh. Nó cũng cho thấy cách các nhà khoa học hiện trường làm việc: đánh dấu từng quả trứng, theo dõi từng con mái qua nhiều mùa, rồi mới kết luận.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm
- Tìm đọc cuốn của Brian Bertram (tiếng Anh) hoặc các chương về chim làm tổ chung trong giáo trình tập tính học động vật.
- Khi thăm trang trại đà điểu, hỏi người nuôi xem họ ghép bao nhiêu mái với một trống — bạn sẽ thấy trang trại cũng mô phỏng một phần hệ thống tự nhiên này.
- So sánh với tổ chung ở chim khác, như một số loài chim cu ani ở châu Mỹ, để thấy cùng một bài toán nhưng lời giải khác.
Câu hỏi thường gặp
Một tổ đà điểu có bao nhiêu trứng?
Mái chính thường đẻ khoảng mười quả một lứa, nhưng vì các mái phụ đẻ chung nên một tổ có thể có vài chục quả. Chim ấp chỉ phủ được khoảng hai chục quả, số còn lại bị đẩy ra rìa.
Đà điểu trống hay mái ấp trứng?
Cả hai. Mái chính ấp ban ngày nhờ bộ lông nâu xám lẫn vào đất, con trống lông đen ấp ban đêm. Các mái phụ chỉ đẻ nhờ rồi đi, không ấp.
Vì sao nhiều con đà điểu mái đẻ chung một tổ?
Mái phụ được ấp hộ trứng mà không tốn công. Mái chính được trứng thừa làm lá chắn ở rìa tổ, giảm nguy cơ trứng của mình bị kẻ săn lấy. Đàn con đông cũng giúp từng con an toàn hơn.
Đà điểu mái nhận ra trứng của mình không?
Quan sát thực địa cho thấy mái chính phân biệt được trứng của mình với tỉ lệ cao và xếp chúng vào giữa tổ. Các nhà nghiên cứu cho rằng chim dựa vào khác biệt nhỏ về hình dạng, độ bóng và lỗ khí trên vỏ.
Nhà trẻ đà điểu là gì?
Đó là đàn chim con của nhiều gia đình nhập lại, do một cặp chim trưởng thành dẫn dắt. Đàn có thể lên tới hàng chục hay hơn trăm con, giúp từng con ít bị kẻ săn mồi chọn trúng.
