Một chuồng nuôi tốt cho chim chạy như đà điểu, emu, đà điểu đầu mào hay chim rừng như gà lôi, trĩ sao cần: không gian đủ dài để chạy, nền đất tự nhiên có độ bám, chỗ ẩn nấp và bóng mát, nhóm bạn cùng loài phù hợp, và hoạt động "làm giàu môi trường" để chim kiếm ăn tự nhiên. Vườn thú hiện đại còn đóng vai trò bảo tồn qua các chương trình nhân nuôi phối hợp, như với gà lôi lam mào trắng. Khi đi vườn thú, người xem có thể tự đánh giá chuồng nuôi qua một số dấu hiệu đơn giản.
Vườn thú hiện đại làm gì
Các hiệp hội vườn thú lớn, như Hiệp hội Vườn thú và Thủy cung Thế giới (WAZA) và các hiệp hội khu vực, đặt ra tiêu chuẩn về phúc lợi động vật và yêu cầu vườn thú thành viên tham gia bốn việc: bảo tồn, giáo dục, nghiên cứu, và giải trí có trách nhiệm. Với chim chạy và chim đi bộ, vai trò bảo tồn rõ nhất là các chương trình nhân nuôi phối hợp — các vườn thú chia sẻ chim, quản lý gen để giữ quần thể nuôi khoẻ mạnh, làm "bảo hiểm" khi loài suy giảm ngoài tự nhiên.
Ví dụ: phần lớn gà lôi lam mào trắng còn sống hiện nay là ở các vườn thú, chủ yếu ở châu Âu, được quản lý trong chương trình nhân nuôi chung, hướng tới tái thả về Việt Nam.
Chuồng nuôi tốt trông ra sao
| Yếu tố | Chuồng tốt | Chuồng kém |
|---|---|---|
| Không gian | dài, rộng, chim chạy được một đoạn; có khu vực chim tránh khỏi tầm nhìn khách | chật, chim chỉ đi vòng quanh |
| Nền | đất, cát, cỏ, lá rụng tự nhiên, có độ bám | xi măng, sỏi sắc, nền trơn |
| Bóng mát và che chắn | cây, mái che, bụi rậm làm chỗ ẩn | trống trơn, nắng gắt |
| Nước | sạch, dễ tiếp cận; với đà điểu đầu mào, emu có thể có vũng nước để tắm | bẩn, rêu, khó tiếp cận |
| Nhóm bạn | số lượng và tỉ lệ trống mái hợp với tập tính loài | nuôi đơn lẻ loài sống bầy, hoặc nhồi quá đông |
| Ranh giới với khách | có khoảng đệm, hào, kính, giảm tiếng ồn | khách gõ lưới, ném đồ ăn |
Với từng nhóm, yêu cầu cũng khác: đà điểu cần đường chạy dài và nền chắc; đà điểu đầu mào sống đơn độc, cần khu rừng rậm và thường không nuôi chung trống mái ngoài mùa sinh sản; chim rừng họ Trĩ cần nhiều bụi cây, lá rụng để bới, cành cao để ngủ.
Làm giàu môi trường: cho chim việc để làm
Ngoài tự nhiên, chim chạy dành phần lớn ngày để đi bộ, kiếm ăn, tìm sỏi. Trong chuồng, nếu thức ăn chỉ đổ vào máng, chim nhanh chóng buồn chán. Các vườn thú dùng "làm giàu môi trường" (enrichment):
- rải thức ăn khắp chuồng hoặc giấu trong lá rụng để chim bới tìm;
- treo rau, quả để chim mổ;
- thay đổi bố trí khúc gỗ, bụi cây định kỳ;
- tạo vũng cát cho chim tắm bụi, vũng nước cho chim tắm;
- với đà điểu đầu mào, thả quả nguyên trái để chim tự xử lý như trong rừng.
Dấu hiệu chim đang căng thẳng
Người xem có thể nhận ra một số dấu hiệu chim không ổn:
- Đi đi lại lại theo một lối cố định dọc hàng rào — hành vi lặp lại, thường là dấu hiệu buồn chán hoặc căng thẳng.
- Lông xơ xác, trụi từng mảng do tự rỉa hoặc bị bạn cùng chuồng mổ.
- Đứng ủ rũ một góc, không tương tác.
- Hoảng loạn khi có người, lao vào rào.
Một dấu hiệu đơn lẻ không đủ kết luận, nhưng nếu thấy nhiều dấu hiệu cùng lúc, có thể góp ý với ban quản lý vườn thú một cách lịch sự.
Vườn thú, khu cứu hộ, trang trại: khác nhau thế nào
| Loại | Mục đích chính |
|---|---|
| Vườn thú đạt chuẩn hiệp hội | bảo tồn, giáo dục, nghiên cứu, nhân nuôi phối hợp |
| Trung tâm cứu hộ | cứu chữa động vật bị buôn bán, bị thương; thả lại khi có thể; thường hạn chế khách |
| Trang trại chăn nuôi, du lịch | sản xuất, giải trí; tiêu chuẩn phúc lợi khác nhau nhiều |
| Cơ sở nuôi nhốt tự phát | giải trí, thương mại; nhiều nơi không đảm bảo phúc lợi và có thể vi phạm pháp luật |
Ở Việt Nam, các trung tâm cứu hộ ở Cúc Phương, Cát Tiên, Sóc Sơn và một số nơi khác tiếp nhận động vật bị tịch thu từ buôn bán trái phép, kể cả chim rừng.
Góc nhìn hôm nay: đi vườn thú như một nhà quan sát
- Đọc bảng thông tin: vườn thú có nói về tình trạng bảo tồn của loài, về chương trình nhân nuôi không?
- Dành thời gian quan sát một loài lâu hơn thay vì đi nhanh qua nhiều chuồng.
- Không gõ lưới, không ném thức ăn, không dùng đèn flash.
- Ưu tiên vườn thú, khu bảo tồn có hoạt động bảo tồn minh bạch.
Câu hỏi thường gặp
Chuồng nuôi đà điểu trong vườn thú cần gì?
Cần đường chạy dài, nền đất hoặc cát có độ bám, bóng mát, nước sạch, nhóm bạn cùng loài phù hợp và khoảng đệm với khách tham quan.
Làm giàu môi trường là gì?
Đó là các hoạt động giúp động vật nuôi có việc để làm như ngoài tự nhiên, ví dụ rải thức ăn để chim bới tìm, thay đổi bố trí chuồng, tạo vũng cát tắm bụi.
Vườn thú có giúp bảo tồn chim không?
Có, qua các chương trình nhân nuôi phối hợp giữa nhiều vườn thú. Ví dụ, phần lớn gà lôi lam mào trắng còn sống là ở các vườn thú, hướng tới tái thả về Việt Nam.
Làm sao biết chim trong vườn thú đang căng thẳng?
Một số dấu hiệu là đi đi lại lại theo lối cố định, lông xơ xác hoặc trụi, đứng ủ rũ một góc, hoảng loạn lao vào rào khi có người.
Trung tâm cứu hộ khác vườn thú thế nào?
Trung tâm cứu hộ tiếp nhận, cứu chữa động vật bị buôn bán hoặc bị thương và thả lại khi có thể, thường hạn chế khách. Vườn thú tập trung vào trưng bày, giáo dục và nhân nuôi bảo tồn.