Đà điểu tự vệ chủ yếu bằng cách chạy. Khi không chạy được hoặc phải bảo vệ tổ, chúng doạ bằng cách xoè cánh, rít và lao tới, rồi đá: tung chân ra trước và hạ xuống, móng ngón lớn cào theo. Cú đá đủ mạnh để làm bị thương nặng thú săn mồi và người. Tai nạn nghiêm trọng hiếm gặp, gần như luôn xảy ra khi người đến quá gần, nhất là con trống trong mùa sinh sản.
Tự vệ theo thứ tự: chạy, doạ, đá
Đà điểu không phải loài hung hăng. Chiến lược của chúng có thứ tự rõ ràng, giống như một chiếc thang leo dần:
- Phát hiện sớm: đôi mắt to và cái đầu cao cho phép thấy kẻ lạ từ xa.
- Tránh đi hoặc chạy: phần lớn trường hợp, đà điểu chỉ cần rời đi với tốc độ mà ít kẻ săn nào theo kịp lâu.
- Nấp: chim đang ấp có thể nằm rạp, cổ sát đất.
- Doạ: đứng thẳng, xoè cánh, phồng cổ, rít hoặc khè, có khi đánh mỏ lách cách.
- Tấn công: lao tới và đá khi kẻ kia không lùi.
Hiểu thứ tự này giúp ta biết cách cư xử: con người thường chỉ bị đá khi đã bỏ qua các dấu hiệu ở bậc 4.
Cú đá của đà điểu mạnh cỡ nào
Đà điểu đá về phía trước — khác ngựa đá hậu. Chân tung ra trước, lên cao, rồi hạ xuống mạnh, móng dày trên ngón lớn cào theo hướng từ trên xuống. Lực đến từ cặp đùi rất khoẻ, cẳng chân dài làm đòn bẩy, và sức nặng cơ thể hơn một tạ.
Trên mạng hay có những con số kiểu "lực đá vài tấn" — thường không kèm nguồn đo nào đáng tin. Điều chắc chắn hơn: các bác sĩ thú y và nhân viên vườn thú coi đà điểu trưởng thành là con vật phải tiếp cận cẩn trọng, và đã có những ca người bị thương nặng ở bụng, ngực, chân do bị đá. Ngoài tự nhiên, có ghi nhận đà điểu đá làm bị thương hoặc đuổi được chó rừng, linh cẩu.
Khi nào đà điểu dễ tấn công nhất
| Tình huống | Mức rủi ro | Lý do |
|---|---|---|
| Con trống mùa sinh sản | cao | hormone tăng, giữ vùng và tổ; da cổ, chân đỏ hoặc xanh đậm lên |
| Gần tổ có trứng hoặc đàn con | cao | bố mẹ bảo vệ con |
| Đà điểu bị dồn vào góc chuồng | cao | không còn đường chạy |
| Đà điểu nuôi quen người | trung bình | mất sợ người, dễ tiến sát, có con coi người là đối thủ |
| Đà điểu hoang thấy người từ xa | thấp | thường bỏ đi |
Điểm đáng chú ý là đà điểu nuôi, đã quen người, đôi khi lại nguy hiểm hơn đà điểu hoang: chúng không còn giữ khoảng cách và có thể coi người vào bãi là kẻ xâm nhập vùng của mình.
Nhận ra dấu hiệu cảnh báo
- Đứng thẳng người, cổ vươn cao, lông dựng.
- Xoè cánh rộng, đôi khi đung đưa cánh.
- Phồng cổ, phát tiếng khè, rít, hoặc gầm trầm.
- Đi thẳng về phía bạn với bước dài, đầu chúc nhẹ về trước.
- Con trống ngồi xuống vẫy cánh là điệu múa tán tỉnh, nhưng ngay sau đó có thể chuyển sang hung hăng nếu bị quấy.
Gặp đà điểu nên làm gì
Với người đi du lịch, cách an toàn nhất là không đặt mình vào tình huống phải xử lý. Cụ thể:
- Trong safari: ở trong xe, làm theo hướng dẫn viên. Không xuống xe tiến lại gần đà điểu để chụp ảnh.
- Ở trang trại, vườn thú: đứng ngoài hàng rào, không trèo, không thò tay hay chân qua lưới. Chỉ vào bãi khi có người chăm đi cùng và họ đồng ý.
- Nếu đà điểu tiến về phía bạn: lùi lại từ từ, mặt vẫn hướng về con vật, tìm vật cản như cây, xe, hàng rào. Chạy quay lưng trên bãi trống là vô ích, vì đà điểu chạy nhanh hơn người nhiều.
Một số tài liệu dân gian ở châu Phi khuyên nếu bị tấn công mà không có chỗ trốn thì nằm sấp xuống, che đầu gáy, vì cú đá của đà điểu hướng ra trước và xuống, khó gây hại bằng khi người đứng. Lời khuyên này được nhắc lại nhiều nhưng ít được kiểm chứng có hệ thống; hãy coi nó là phương án cuối, không phải cách để mạo hiểm đến gần.
Người nuôi tự bảo vệ thế nào
Người nuôi đà điểu có kinh nghiệm thường vào bãi theo cặp, mang theo một cây gậy dài có chạc hoặc tấm chắn để giữ khoảng cách, và dùng một mẹo nổi tiếng: chụp một chiếc túi vải tối màu lên đầu đà điểu. Trong bóng tối, đà điểu thường đứng yên và dịu xuống, giúp người kiểm tra sức khoẻ hay di chuyển chim an toàn hơn. Kỹ thuật này cần được học từ người có kinh nghiệm, không nên tự làm.
Chuồng trại cũng được thiết kế để hạn chế rủi ro: cửa chia khu, lối thoát cho người, hàng rào đủ cao và không có góc nhọn.
Đà điểu và kẻ săn mồi trong tự nhiên
Đà điểu trưởng thành có ít kẻ thù: sư tử, báo hoa mai, báo săn, chó hoang châu Phi và linh cẩu có thể săn chúng, nhưng phải trả giá rủi ro. Nạn nhân chính của kẻ săn là trứng và chim non. Vì vậy phần lớn "vũ khí" của đà điểu bố mẹ được dùng để bảo vệ con: doạ, đánh lạc hướng, và khi cần thì đá.
Góc nhìn hôm nay: tôn trọng khoảng cách
Đà điểu là con vật đẹp và hiền khi được để yên. Phần lớn tai nạn đến từ việc người tò mò muốn chạm, muốn cưỡi, muốn chụp ảnh sát. Giữ khoảng cách, đọc dấu hiệu cảnh báo và tuân theo người chăm là đủ để có một buổi xem đà điểu an toàn, kể cả khi đi cùng trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Đà điểu có nguy hiểm không?
Đà điểu thường tránh người, nhưng có thể nguy hiểm khi bị dồn, khi bảo vệ tổ hoặc con, và nhất là con trống trong mùa sinh sản. Cú đá của chúng có thể gây thương tích nặng.
Đà điểu đá như thế nào?
Đà điểu đá về phía trước: tung chân ra trước, lên cao rồi hạ xuống mạnh, móng ngón lớn cào theo. Lực đến từ đùi khoẻ, cẳng chân dài và cân nặng hơn một tạ.
Gặp đà điểu tấn công phải làm sao?
Lùi lại từ từ, mặt hướng về con vật, tìm vật cản như cây, xe, hàng rào. Đừng chạy quay lưng trên bãi trống vì đà điểu nhanh hơn người. Tốt nhất là giữ khoảng cách để không rơi vào tình huống này.
Vì sao đà điểu đực mùa sinh sản hung dữ?
Mùa sinh sản, con trống giữ vùng và tổ, hormone tăng khiến nó dễ coi người hay con vật đến gần là đối thủ. Da cổ và chân đậm màu là dấu hiệu dễ thấy của giai đoạn này.
Đà điểu có giết được sư tử không?
Có những ghi nhận đà điểu đá làm bị thương hoặc đuổi được thú săn mồi, nhưng chuyện đà điểu giết sư tử chủ yếu là lời kể, ít tư liệu xác thực. Thường thì đà điểu chọn chạy trốn hơn là đối đầu.
