Danh lục Đỏ IUCN (IUCN Red List) là hệ thống đánh giá nguy cơ tuyệt chủng của các loài trên toàn cầu, do Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) quản lý. Các loài được xếp vào những bậc từ Ít quan ngại (LC) tới Tuyệt chủng (EX); ba bậc Cực kỳ nguy cấp (CR), Nguy cấp (EN) và Sắp nguy cấp (VU) được gọi chung là "bị đe doạ". Hiểu các bậc này giúp đọc đúng những câu như "gà lôi lam mào trắng Cực kỳ nguy cấp" hay "đà điểu Ít quan ngại".
Các bậc của Danh lục Đỏ
| Mã | Tên tiếng Anh | Tên tiếng Việt thường dùng | Ý nghĩa |
|---|---|---|---|
| EX | Extinct | Tuyệt chủng | không còn nghi ngờ hợp lý rằng cá thể cuối cùng đã chết |
| EW | Extinct in the Wild | Tuyệt chủng ngoài tự nhiên | chỉ còn trong nuôi nhốt hoặc quần thể được thả ngoài vùng phân bố cũ |
| CR | Critically Endangered | Cực kỳ nguy cấp | nguy cơ tuyệt chủng ngoài tự nhiên cực kỳ cao |
| EN | Endangered | Nguy cấp | nguy cơ tuyệt chủng ngoài tự nhiên rất cao |
| VU | Vulnerable | Sắp nguy cấp | nguy cơ tuyệt chủng ngoài tự nhiên cao |
| NT | Near Threatened | Sắp bị đe doạ | gần đạt ngưỡng bị đe doạ, có thể sớm bị đe doạ |
| LC | Least Concern | Ít quan ngại | chưa đạt các ngưỡng trên, thường phân bố rộng, đông |
| DD | Data Deficient | Thiếu dữ liệu | không đủ thông tin để đánh giá |
| NE | Not Evaluated | Chưa đánh giá | chưa được đánh giá theo tiêu chí |
Tên tiếng Việt của các bậc có thể khác nhau đôi chút giữa các tài liệu. Khi cần chính xác, hãy dùng kèm mã hai chữ cái.
Xếp hạng dựa trên gì
IUCN dùng năm nhóm tiêu chí, gọi tắt là A tới E. Nói gọn ở mức phổ thông:
- A — suy giảm nhanh: quần thể giảm bao nhiêu phần trăm trong khoảng 10 năm hoặc ba thế hệ.
- B — phạm vi nhỏ: vùng phân bố hẹp, bị chia cắt, đang suy giảm.
- C — quần thể nhỏ và đang giảm.
- D — quần thể rất nhỏ hoặc phạm vi cực hẹp.
- E — phân tích định lượng xác suất tuyệt chủng.
Một loài chỉ cần đạt một tiêu chí là có thể được xếp vào bậc tương ứng. Các đánh giá được chuyên gia thực hiện, kiểm duyệt và cập nhật định kỳ.
Ví dụ từ những loài trong wiki này
| Loài | Bậc IUCN (tham khảo) |
|---|---|
| Dodo, moa, chim voi, great auk | Tuyệt chủng (EX) |
| Gà lôi lam mào trắng | Cực kỳ nguy cấp (CR), có thể đã tuyệt chủng ngoài tự nhiên |
| Kakapo | Cực kỳ nguy cấp (CR) |
| Ô tác Bengal, ô tác Ấn Độ lớn | Cực kỳ nguy cấp (CR) |
| Công xanh, chim thư ký | Nguy cấp (EN) |
| Kagu | Nguy cấp (EN) |
| Đà điểu Somali, ô tác lớn, hồng hoàng đất phương Nam | Sắp nguy cấp (VU) |
| Trĩ sao, gà tiền mặt đỏ, rhea lớn | Sắp bị đe doạ (NT) |
| Đà điểu thường, emu | Ít quan ngại (LC) |
Xếp hạng có thể thay đổi sau mỗi lần đánh giá lại. Hãy kiểm tra trang hồ sơ loài trên iucnredlist.org để biết tình trạng mới nhất.
Toàn cầu và quốc gia có thể khác nhau
Danh lục Đỏ IUCN đánh giá ở phạm vi toàn cầu. Mỗi nước có thể có Sách Đỏ riêng đánh giá trong phạm vi quốc gia. Một loài có thể "Ít quan ngại" trên thế giới nhưng nguy cấp trong một nước. Ví dụ, đà điểu đầu mào phương Nam được IUCN xếp Ít quan ngại vì quần thể ở New Guinea còn khá lớn, nhưng theo luật của Úc lại thuộc nhóm nguy cấp vì quần thể ở bắc Queensland rất nhỏ.
Ở Việt Nam, Sách Đỏ Việt Nam đánh giá tình trạng các loài trong nước, còn danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm trong các nghị định của Chính phủ quyết định mức bảo vệ pháp lý. Ba hệ thống này liên quan nhưng không giống nhau.
Những hiểu lầm thường gặp
- "Ít quan ngại nghĩa là không cần bảo vệ": không đúng. Loài phổ biến vẫn có thể suy giảm, và quần thể địa phương có thể biến mất.
- "Thiếu dữ liệu nghĩa là an toàn": không đúng. Nhiều loài thiếu dữ liệu thực ra có thể đang bị đe doạ.
- "Tuyệt chủng ngoài tự nhiên là hết hy vọng": không hẳn. Nhiều loài đã được thả lại thành công từ quần thể nuôi.
- "Nâng bậc là tin xấu, hạ bậc là tin tốt": thường đúng, nhưng đôi khi thay đổi bậc chỉ do có dữ liệu mới hoặc thay đổi phân loại.
Danh lục Đỏ chim của BirdLife
Với chim, BirdLife International là cơ quan chịu trách nhiệm đánh giá cho Danh lục Đỏ IUCN. Trang dữ liệu của BirdLife có hồ sơ chi tiết từng loài: bản đồ phân bố, xu hướng quần thể, mối đe doạ, hành động bảo tồn — nguồn tham khảo tốt cho học sinh và người yêu chim.
Góc nhìn hôm nay: đọc tin bảo tồn tỉnh táo hơn
Lần tới đọc tin "loài X được nâng lên mức Nguy cấp", bạn sẽ biết điều đó nghĩa là gì, và có thể tự tra trang hồ sơ để hiểu lý do. Hiểu một hệ thống đánh giá là bước đầu để không bị cuốn theo những tiêu đề giật gân, cũng không thờ ơ với những cảnh báo thật.
Câu hỏi thường gặp
Danh lục Đỏ IUCN là gì?
Đó là hệ thống đánh giá nguy cơ tuyệt chủng của các loài trên toàn cầu do Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế quản lý, xếp loài vào các bậc từ Ít quan ngại tới Tuyệt chủng.
CR, EN, VU nghĩa là gì?
CR là Cực kỳ nguy cấp, EN là Nguy cấp, VU là Sắp nguy cấp. Ba bậc này được gọi chung là các loài bị đe doạ.
Sách Đỏ Việt Nam khác Danh lục Đỏ IUCN thế nào?
Danh lục Đỏ IUCN đánh giá ở phạm vi toàn cầu, còn Sách Đỏ Việt Nam đánh giá tình trạng loài trong phạm vi Việt Nam. Một loài có thể khác bậc ở hai hệ thống.
Ít quan ngại có nghĩa là không cần bảo vệ không?
Không. Loài Ít quan ngại vẫn có thể suy giảm, và quần thể ở từng địa phương vẫn có thể biến mất nếu không được bảo vệ.
Ai đánh giá tình trạng các loài chim?
BirdLife International là cơ quan chịu trách nhiệm đánh giá các loài chim cho Danh lục Đỏ IUCN.