Xe cộ là một trong những nguyên nhân gây chết hàng đầu của đà điểu đầu mào ở bắc Queensland, Úc. Đường xá chia cắt rừng mưa, buộc chim phải băng qua đường để tìm quả, tìm bạn; nhiều con bị đâm, nhất là ở những đoạn đường xe chạy nhanh qua rừng. Úc đã dùng biển báo, giới hạn tốc độ, gờ giảm tốc, hầm và cầu cho động vật, cùng hành lang rừng để giảm số ca. Chuyện tương tự xảy ra với emu, chim rừng và thú hoang ở nhiều nơi, kể cả Việt Nam.
Vì sao đà điểu đầu mào hay bị xe đâm
- Cần vùng sống rộng: mỗi con đà điểu đầu mào đi lại trong vùng rừng rộng, phải băng qua đường khi rừng bị chia cắt.
- Đi theo nguồn quả: sau bão hoặc vào mùa ít quả, chim đi xa hơn, kể cả ra ven đường, vào khu dân cư.
- Kích thước và tốc độ: chim to nhưng bước ra từ bụi rậm ven đường rất bất ngờ; tài xế chạy nhanh không kịp phanh.
- Chim non theo bố: con trống dẫn con qua đường, cả đàn có thể bị đâm.
- Chim quen người: chim từng được cho ăn hay lảng vảng gần đường, gần khu nghỉ dưỡng.
Các chương trình theo dõi ở vùng Mission Beach và quanh đó đã ghi nhận nhiều ca đà điểu đầu mào chết do xe mỗi năm. Với một quần thể nhỏ, sinh sản chậm, mỗi con mất đi đều là tổn thất lớn.
Úc đã làm gì
| Biện pháp | Mục đích |
|---|---|
| Biển báo đà điểu đầu mào | nhắc tài xế chú ý; một số biển ghi số lần chim bị đâm gần đó |
| Giới hạn tốc độ thấp hơn | cho tài xế thời gian phản ứng |
| Gờ giảm tốc, vạch rung | buộc xe chậm lại ở đoạn hay có chim qua |
| Cống, hầm và cầu cho động vật | cho động vật qua đường an toàn bên dưới hoặc bên trên |
| Hàng rào dẫn hướng | dẫn động vật về phía chỗ qua đường an toàn |
| Trồng lại hành lang rừng | nối các mảnh rừng, giảm nhu cầu băng qua đường lớn |
| Tuyên truyền "không cho ăn" | giảm số chim lảng vảng gần người và đường |
Hiệu quả của từng biện pháp khác nhau. Các nhà nghiên cứu cho rằng kết hợp giảm tốc độ, hành lang rừng và cầu hầm cho động vật là cách hiệu quả nhất về lâu dài.
Emu và những loài khác
Ở vùng nông thôn Úc, emu cũng hay bị xe đâm, nhất là lúc chạng vạng và trong những đợt emu di chuyển theo mùa. Va chạm với emu còn gây nguy hiểm cho người lái xe. Ở New Zealand, kiwi và các loài chim đi bộ khác cũng bị xe đâm ở những đường gần rừng; ở châu Phi, đà điểu đôi khi chạy ra đường gần các vườn quốc gia.
Chuyện ở Việt Nam
Ở Việt Nam, những tuyến đường cắt qua hoặc chạy sát vườn quốc gia, khu bảo tồn cũng ghi nhận động vật bị xe đâm: rắn, ếch nhái, thú nhỏ, chim. Với các loài chim đi bộ như gà rừng, gà so, các nhà nghiên cứu chưa có nhiều số liệu công bố, nhưng nguy cơ là có thật khi đường mở xuyên rừng. Một số dự án hạ tầng gần đây ở Việt Nam đã bắt đầu tính tới hầm, cầu cho động vật hoang dã và biển báo ở vùng có động vật — xu hướng đáng khuyến khích.
Tài xế có thể làm gì
- Chậm lại ở vùng có biển báo động vật và khi đi qua rừng, nhất là lúc bình minh, chạng vạng, ban đêm.
- Quan sát hai bên đường, nhất là chỗ cây bụi sát mép đường.
- Nếu thấy chim trên đường: giảm tốc, dừng an toàn, chờ chim đi qua; đừng bóp còi dồn dập hay lái vòng sát chim. Với đà điểu đầu mào, nhớ rằng có thể còn chim con theo sau.
- Không cho động vật ăn bên đường; thức ăn kéo chúng lại gần dòng xe.
- Báo cáo: ở Úc có đường dây báo động vật bị thương, động vật bị xe đâm; ở Việt Nam có thể báo kiểm lâm hoặc ban quản lý vườn khi thấy động vật hoang dã bị nạn.
Thiết kế đường cho cả động vật
Ngành sinh thái đường giao thông (road ecology) nghiên cứu cách đường xá ảnh hưởng tới động vật và cách giảm tác động. Những nguyên tắc chung: tránh mở đường mới xuyên qua lõi rừng; nếu phải mở, làm cầu cạn, hầm cho động vật ở chỗ chúng hay qua; giữ tốc độ thấp ở đoạn nhạy cảm; theo dõi số ca va chạm để điều chỉnh. Úc, châu Âu, Bắc Mỹ có nhiều ví dụ thành công, từ cầu xanh vượt cao tốc tới cống chui cho động vật nhỏ.
Góc nhìn hôm nay: vài kilômét mỗi giờ
Giảm tốc độ từ 80 xuống 60 km/h ở đoạn đường qua rừng chỉ làm chuyến đi chậm vài phút, nhưng tăng đáng kể khả năng kịp phanh khi một con vật bước ra. Lần tới thấy biển báo hình đà điểu đầu mào ở Úc, hay biển báo khu bảo tồn ở Việt Nam, hãy coi đó là lời nhờ cậy của khu rừng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đà điểu đầu mào hay bị xe đâm?
Vì đường xá chia cắt rừng mưa, chim phải băng qua đường để tìm quả, tìm bạn; chúng bước ra từ bụi rậm bất ngờ và xe chạy nhanh không kịp phanh. Chim quen được cho ăn càng hay lảng vảng gần đường.
Úc làm gì để bảo vệ đà điểu đầu mào trên đường?
Úc dùng biển báo, giới hạn tốc độ thấp, gờ giảm tốc, cống và cầu cho động vật, hàng rào dẫn hướng, trồng lại hành lang rừng và tuyên truyền không cho chim ăn.
Gặp chim trên đường phải làm sao?
Giảm tốc, dừng an toàn và chờ chim đi qua, không bóp còi dồn dập hay lái sát chim. Với đà điểu đầu mào, có thể còn chim con theo sau.
Sinh thái đường giao thông là gì?
Đó là lĩnh vực nghiên cứu cách đường xá ảnh hưởng tới động vật và cách thiết kế, quản lý đường để giảm tác động, như cầu, hầm cho động vật và giới hạn tốc độ ở đoạn nhạy cảm.
Ở Việt Nam động vật có bị xe đâm không?
Có. Những tuyến đường qua hoặc sát vườn quốc gia ghi nhận rắn, ếch nhái, thú nhỏ, chim bị xe đâm. Một số dự án đã bắt đầu tính tới hầm, cầu cho động vật hoang dã.