Chim dodo là một trong những nhân vật nhỏ nhưng nổi tiếng của Alice ở xứ sở thần tiên (1865) của Lewis Carroll. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Dodo là hình ảnh tự trào của chính tác giả — tên thật là Charles Lutwidge Dodgson, người nói lắp và được cho là đôi khi giới thiệu tên mình thành "Do-do-Dodgson". Nhờ cuốn sách, một loài chim đã tuyệt chủng gần hai thế kỷ bỗng trở thành gương mặt quen thuộc với trẻ em khắp thế giới.
Dodo xuất hiện ở đâu trong truyện
Trong chương ba của Alice ở xứ sở thần tiên, Alice cùng một nhóm con vật ướt sũng sau khi bơi qua biển nước mắt. Để làm khô người, chim Dodo đề nghị tổ chức một "cuộc đua Caucus": mọi người chạy vòng tròn, bắt đầu và dừng lúc nào tuỳ thích, không ai biết đường đua ở đâu. Sau một hồi chạy, Dodo tuyên bố: "Ai cũng thắng, và ai cũng phải có giải." Phần thưởng được lấy từ túi của Alice — những chiếc kẹo, và cái đê khâu của chính Alice được trao lại cho cô như một giải thưởng.
Cảnh này thường được hiểu như lời châm biếm các cuộc họp, ủy ban và thủ tục chính trị thời Victoria — nhiều chạy vòng, không đi tới đâu, nhưng ai cũng được tuyên dương. Cụm từ "cuộc đua Caucus" về sau còn được dùng trong tâm lý học và giáo dục để nói về những tình huống mà mọi bên đều được coi là "thắng".
Dodo là chính tác giả?
Lewis Carroll là bút danh của Charles Lutwidge Dodgson, giảng viên toán học tại Christ Church, Đại học Oxford. Ông nói lắp, và một câu chuyện được nhắc nhiều kể rằng ông đôi khi phát âm tên mình thành "Do-do-Dodgson". Câu chuyện này chưa được xác nhận chắc chắn bằng tư liệu trực tiếp, nhưng nhiều người cho rằng Dodo trong truyện là bức chân dung tự trào của tác giả.
Các con vật khác trong cảnh đua Caucus cũng được cho là ám chỉ những người có thật trong chuyến đi thuyền trên sông năm 1862, khi Carroll lần đầu kể câu chuyện cho ba chị em nhà Liddell, trong đó có cô bé Alice Liddell:
| Nhân vật trong truyện | Người được cho là hình mẫu |
|---|---|
| Dodo | Charles Dodgson (Lewis Carroll) |
| Vịt (Duck) | mục sư Robinson Duckworth, bạn đi thuyền cùng |
| Vẹt Lory | Lorina Liddell, chị cả |
| Chim Eaglet | Edith Liddell, em út |
Dodo ở Oxford
Carroll sống và làm việc ở Oxford, nơi Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Đại học Oxford lưu giữ phần đầu và chân của một con dodo — mẫu duy nhất trên thế giới còn mô mềm. Bảo tàng còn trưng bày một bức tranh dodo nổi tiếng thế kỷ 17. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Carroll và các cô bé nhà Liddell từng thấy những hiện vật này, và đó có thể là nguồn cảm hứng cho nhân vật. Ngày nay, bảo tàng trưng bày dodo kèm thông tin về Alice, và cửa hàng lưu niệm bán vô số đồ dodo.
Hình ảnh dodo trong minh hoạ
Bức tranh minh hoạ Dodo trao cái đê khâu cho Alice của hoạ sĩ John Tenniel trong ấn bản đầu tiên là một trong những hình ảnh dodo nổi tiếng nhất từng có. Tenniel vẽ dodo theo kiểu những bức tranh thế kỷ 17: thân béo tròn, mỏ to móc, đuôi xoăn. Điều này góp phần củng cố hình ảnh dodo "béo ục ịch" trong trí nhớ công chúng — dù các nghiên cứu xương sau này cho thấy dodo hoang có lẽ thon hơn. Chuyện dodo thật được kể trong chuyên mục chim không bay đã tuyệt chủng.
Từ nhân vật truyện tới biểu tượng tuyệt chủng
Trước Alice, dodo chủ yếu được biết trong giới tự nhiên học. Sau năm 1865, cái tên trở nên quen thuộc với đại chúng. Đến thế kỷ 20, dodo trở thành biểu tượng của sự tuyệt chủng do con người gây ra, xuất hiện trong phim hoạt hình, logo tổ chức bảo tồn và thành ngữ tiếng Anh "dead as a dodo" (chết như dodo). Tổ chức bảo tồn Durrell Wildlife Conservation Trust, do nhà tự nhiên học Gerald Durrell sáng lập, dùng hình dodo trong biểu trưng.
Đọc Alice với con mắt nhà tự nhiên học
- Cuốn sách đầy những sinh vật: thỏ, chuột, vịt, vẹt, sâu bướm, mèo, rùa giả — một gợi ý tuyệt vời để trẻ tìm hiểu thêm về từng con vật thật.
- Thử hỏi trẻ: vì sao tác giả lại chọn một con chim đã tuyệt chủng làm nhân vật? Dodo có thật không, sống ở đâu?
- Alice ở xứ sở thần tiên đã có nhiều bản dịch tiếng Việt; khi đọc chương ba, dừng lại ở cảnh cuộc đua Caucus để kể thêm về dodo thật.
Góc nhìn hôm nay: văn học giữ trí nhớ cho loài đã mất
Dodo biến mất từ thế kỷ 17, nhưng nhờ một cuốn truyện thiếu nhi, nó sống mãi trong trí nhớ loài người. Văn học, phim ảnh có sức mạnh làm một loài vật trở nên quen thuộc — và sức mạnh ấy có thể được dùng để kể về những loài đang nguy cấp hôm nay, trước khi chúng chỉ còn trong sách.
Câu hỏi thường gặp
Chim dodo xuất hiện trong chương nào của Alice ở xứ sở thần tiên?
Dodo xuất hiện trong chương ba, khi Alice và các con vật ướt sũng chạy "cuộc đua Caucus" do Dodo đề nghị để làm khô người.
Vì sao Lewis Carroll chọn dodo làm nhân vật?
Nhiều người cho rằng Dodo là hình ảnh tự trào của tác giả, tên thật Charles Dodgson, người nói lắp và có thể đã phát âm tên mình thành "Do-do-Dodgson". Ông cũng có thể đã thấy mẫu dodo ở bảo tàng Oxford.
Cuộc đua Caucus là gì?
Đó là cuộc đua trong truyện, mọi người chạy vòng tròn tuỳ ý rồi Dodo tuyên bố ai cũng thắng. Cảnh này thường được hiểu như lời châm biếm các thủ tục họp hành, chính trị thời Victoria.
Bảo tàng Oxford có mẫu dodo không?
Có. Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Đại học Oxford lưu giữ phần đầu và chân của một con dodo, mẫu duy nhất còn mô mềm trên thế giới.
Ai vẽ minh hoạ Dodo trong Alice?
Hoạ sĩ John Tenniel vẽ minh hoạ cho ấn bản đầu tiên, trong đó có cảnh Dodo trao cái đê khâu cho Alice, góp phần làm hình ảnh dodo béo tròn trở nên nổi tiếng.