Vỏ trứng đà điểu trong khảo cổ: bình nước và hạt chuỗi tiền sử

Vỏ trứng đà điểu là một trong những vật liệu quan trọng nhất của khảo cổ học tiền sử châu Phi. Người săn hái lượm dùng chúng làm bình đựng nước, khắc hoa văn lên vỏ từ khoảng 60.000 năm trước ở di chỉ Diepkloof (Nam Phi), và mài thành hạt chuỗi tròn từ khoảng 50.000 năm trước. Nghiên cứu năm 2022 trên tạp chí Nature cho thấy kiểu hạt chuỗi vỏ trứng giống nhau giữa Đông Phi và Nam Phi, gợi ý một mạng lưới giao lưu xã hội rất lâu đời.

Vì sao lại là vỏ trứng đà điểu

Với người săn hái lượm ở vùng khô châu Phi, một quả trứng đà điểu là "gói quà" quý: lòng trứng đủ cho nhiều người ăn, còn vỏ dày, cứng, nhẹ, chứa được khoảng một lít nước. Vỏ không thấm nước, bền với thời gian, dễ khoan lỗ, dễ khắc. Chính độ bền ấy khiến vỏ trứng đà điểu còn lại trong lớp đất hàng chục nghìn năm, cho các nhà khảo cổ một kho dữ liệu hiếm có.

Vỏ trứng đà điểu còn có ích theo cách khác: chất khoáng trong vỏ giữ lại protein và đồng vị, cho phép định tuổi khá chính xác bằng nhiều phương pháp.

Bình nước của sa mạc

Người San ở sa mạc Kalahari tới thế kỷ 20 vẫn dùng vỏ trứng đà điểu làm bình đựng nước. Họ khoan một lỗ nhỏ ở đầu trứng, đổ lòng ra, rửa sạch, đổ đầy nước rồi bịt lỗ bằng cỏ hay sáp. Những quả trứng đầy nước được chôn dưới cát ở các điểm định trước, làm kho nước cho mùa khô hay cho những chuyến đi săn xa. Các di chỉ khảo cổ có những cụm vỏ trứng khoan lỗ gợi ý tập quán này đã có từ rất sớm.

Hoa văn khắc ở Diepkloof

Hang đá Diepkloof ở Western Cape, Nam Phi, là nơi tìm thấy hàng trăm mảnh vỏ trứng đà điểu có khắc hoa văn. Theo công bố năm 2010 của nhóm nghiên cứu do Pierre-Jean Texier dẫn đầu trên tạp chí PNAS, các mảnh có niên đại khoảng 60.000 năm. Hoa văn chủ yếu là những đường song song cắt bởi các vạch chéo, giống hình chiếc thang hoặc lưới.

Các nhà khảo cổ coi đây là một trong những bằng chứng sớm về tư duy biểu tượng ở người hiện đại — khả năng dùng hình ảnh để truyền ý nghĩa. Ý nghĩa cụ thể của hoa văn thì không ai biết chắc.

Hạt chuỗi vỏ trứng: món quà kết nối

Từ khoảng 50.000 năm trước, người ở Đông Phi và Nam Phi đã mài vỏ trứng đà điểu thành những hạt tròn nhỏ có lỗ ở giữa, xâu thành chuỗi. Người San hiện đại vẫn làm và trao đổi chuỗi hạt vỏ trứng trong một hệ thống tặng quà gọi là hxaro, giúp duy trì quan hệ giữa các nhóm sống xa nhau — một kiểu "bảo hiểm xã hội" khi hạn hán.

Năm 2022, các nhà nghiên cứu Jennifer Miller và Yiming Wang công bố trên tạp chí Nature phân tích gần 1.500 hạt chuỗi vỏ trứng từ nhiều di chỉ. Họ thấy trong khoảng 50.000 tới 33.000 năm trước, hạt chuỗi ở Đông Phi và Nam Phi có kích thước, kiểu dáng rất giống nhau, gợi ý một mạng lưới trao đổi hoặc chia sẻ văn hoá trải dài hàng nghìn kilômét. Sau đó, khoảng 33.000 năm trước, hai vùng tách biệt dần — có thể do khí hậu thay đổi.

Vỏ trứng đà điểu ở châu Á

Đà điểu từng sống ở châu Á trong thời tiền sử. Ở di chỉ Shuidonggou, Ninh Hạ (Trung Quốc), các nhà khảo cổ tìm thấy hạt chuỗi vỏ trứng đà điểu có niên đại khoảng 30.000 năm trở về trước. Ở Ấn Độ, Mông Cổ cũng có những mảnh vỏ trứng khắc hoặc làm hạt. Những phát hiện này cho thấy con người ở nhiều nơi cùng nhận ra giá trị của vỏ trứng đà điểu.

Vỏ trứng và niên đại

Vì vỏ trứng đà điểu giữ được protein bên trong tinh thể khoáng, các nhà khoa học có thể dùng nó để định tuổi bằng phương pháp phân tích axit amin, bên cạnh carbon phóng xạ. Vỏ trứng đà điểu và các loài chim lớn khác còn giúp nghiên cứu khí hậu cổ, chế độ ăn của chim, và thời điểm con người có mặt ở một vùng.

Góc nhìn hôm nay: một quả trứng, nhiều nghìn năm

• Bảo tàng Iziko ở Cape Town và nhiều bảo tàng lớn trưng bày vỏ trứng đà điểu khắc và chuỗi hạt cổ.
• Các sản phẩm thủ công bằng vỏ trứng đà điểu ở châu Phi ngày nay nên mua từ nguồn hợp pháp, làm từ trứng trang trại.
• Cầm một quả trứng đà điểu ở trang trại, thử hình dung nó là bình nước, là món quà, là trang sức của tổ tiên loài người — một bài học lịch sử rất cụ thể cho trẻ.