Lông đà điểu đã làm đẹp cho con người hàng nghìn năm: từ những chiếc quạt của pharaoh Ai Cập, chùm lông trên mũ hiệp sĩ châu Âu, tới cơn sốt mũ lông cuối thế kỷ 19 khiến lông đà điểu có lúc thuộc nhóm hàng xuất khẩu giá trị nhất của Nam Phi. Ngày nay, lông đà điểu vẫn xuất hiện trên sân khấu cabaret, lễ hội hoá trang và thời trang cao cấp, đi kèm câu hỏi về cách thu lông có tôn trọng con vật hay không.
Vì sao lông đà điểu đẹp đến vậy
Lông đà điểu khác lông chim bay: các sợi lông nhánh không có móc gài, nên mỗi chiếc lông xoà ra mềm mại, phồng, rung rinh theo từng cử động. Hai mặt lông đều đẹp như nhau. Lông cánh và đuôi trắng của con trống dài, rộng, nhuộm màu dễ. Những đặc điểm khiến đà điểu không bay được lại khiến lông của nó trở thành vật liệu trang trí tuyệt vời.
Dòng thời gian của một món trang sức
| Thời kỳ | Lông đà điểu được dùng thế nào |
|---|---|
| Ai Cập cổ đại | quạt lông của pharaoh và quý tộc; lông là biểu tượng của nữ thần Maat và sự thật |
| Thời Trung cổ châu Âu | chùm lông trên mũ sắt hiệp sĩ, trong huy hiệu; ba chiếc lông đà điểu trở thành huy hiệu của Thái tử xứ Wales từ thế kỷ 14 |
| Thế kỷ 17–18 | mũ rộng vành gắn lông của quý tộc, sĩ quan châu Âu |
| Cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 | cơn sốt mũ lông, khăn quàng lông, quạt lông ở châu Âu và Bắc Mỹ |
| Thế kỷ 20 tới nay | sân khấu cabaret như Moulin Rouge, lễ hội hoá trang, thời trang cao cấp, chổi phủi bụi |
Cơn sốt lông ở Oudtshoorn
Trước thế kỷ 19, lông đà điểu chủ yếu lấy từ chim hoang bị săn ở châu Phi. Khi nhu cầu tăng vọt, đà điểu hoang bị giết nhiều tới mức suy giảm nghiêm trọng. Khoảng giữa thế kỷ 19, nông dân ở vùng Little Karoo, Nam Phi, bắt đầu nuôi đà điểu để lấy lông — một ý tưởng mới mẻ lúc ấy. Việc phát minh máy ấp trứng đà điểu giúp ngành này bùng nổ.
Thị trấn Oudtshoorn trở thành "thủ đô lông đà điểu thế giới". Những gia đình giàu lên nhờ lông xây các biệt thự lộng lẫy gọi là "lâu đài lông vũ" (feather palaces), nhiều căn còn tồn tại tới nay. Vào đầu những năm 1910, lông đà điểu được nhắc là một trong những mặt hàng xuất khẩu giá trị nhất của Nam Phi, chỉ sau vàng, kim cương và len.
Sụp đổ chỉ trong vài năm
Khoảng giữa thập niên 1910, thị trường lông đà điểu sụp đổ đột ngột. Các nguyên nhân thường được nhắc: thời trang thay đổi sang kiểu mũ nhỏ gọn hơn, ô tô mui trần khiến mũ lông to vướng víu, thị trường châu Âu đóng băng, và lượng cung quá lớn. Nhiều nông dân phá sản, đàn đà điểu bị bỏ hoặc giết. Ngành đà điểu Nam Phi về sau phục hồi theo hướng khác: thịt, da, và du lịch.
Câu chuyện lông đà điểu Oudtshoorn hay được dùng làm bài học kinh tế về bong bóng giá: một mặt hàng phụ thuộc thời trang có thể lên rất nhanh và xuống còn nhanh hơn.
Lông đà điểu trên sân khấu và lễ hội
- Cabaret Paris: các vũ công Moulin Rouge, Lido nổi tiếng với quạt lông và mũ lông đà điểu khổng lồ.
- Lễ hội hoá trang: Carnival ở Rio de Janeiro, Venice dùng lông đà điểu nhuộm màu trên trang phục.
- Nghi lễ truyền thống: ở nhiều cộng đồng châu Phi, lông đà điểu là đồ trang sức của trưởng làng, chiến binh, người làm lễ; người Maasai và Zulu có những kiểu mũ, vòng đầu dùng lông đà điểu.
- Quân phục nghi lễ: một số đơn vị nghi lễ ở châu Âu vẫn gắn lông đà điểu trên mũ.
Thu lông cho đúng
Lông đà điểu ngày nay chủ yếu lấy từ trang trại. Có ba cách: nhổ lông chim sống, cắt lông sát gốc rồi để phần chân lông tự rụng khi chim thay lông, hoặc thu từ chim đã giết mổ lấy thịt. Nhổ lông chim sống gây đau, bị các tổ chức phúc lợi động vật phản đối mạnh, và một số nhà mốt lớn đã tuyên bố ngừng dùng lông vũ. Ngược lại, cắt lông đúng cách và tận dụng lông từ chim giết mổ được xem là cách có trách nhiệm hơn.
Người mua đồ lông nên hỏi nguồn gốc, ưu tiên nhà cung cấp công khai cách thu lông.
Lông đà điểu ở Việt Nam
Ở Việt Nam, lông đà điểu ít dùng trong thời trang đại chúng, chủ yếu xuất hiện trên trang phục biểu diễn, đồ trang trí sự kiện và chổi phủi bụi. Một số trang trại đà điểu bán lông, quạt lông làm quà lưu niệm.
Góc nhìn hôm nay: một chiếc lông và nhiều câu chuyện
- Nếu đến Nam Phi, Oudtshoorn còn bảo tàng CP Nel kể lại thời hoàng kim lông vũ, cùng nhiều "lâu đài lông vũ".
- Lần tới thấy biểu tượng ba chiếc lông của Thái tử xứ Wales, hãy nhớ đó là lông đà điểu.
- Câu chuyện Oudtshoorn có thể dùng để thảo luận với học sinh về thời trang, kinh tế và phúc lợi động vật.
Câu hỏi thường gặp
Lông đà điểu dùng để làm gì?
Lông đà điểu dùng làm quạt, mũ, khăn, trang phục biểu diễn cabaret, lễ hội hoá trang, đồ trang trí, đồ nghi lễ truyền thống và chổi phủi bụi.
Vì sao lông đà điểu được ưa chuộng?
Lông đà điểu mềm, phồng, rủ xuống và rung rinh vì các sợi nhánh không gài vào nhau. Lông trắng của con trống dài, rộng và dễ nhuộm màu.
Oudtshoorn nổi tiếng vì điều gì?
Oudtshoorn ở Nam Phi từng là thủ đô lông đà điểu thế giới cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, với những lâu đài lông vũ của các gia đình giàu lên nhờ nuôi đà điểu.
Vì sao thị trường lông đà điểu sụp đổ?
Khoảng giữa thập niên 1910, thời trang chuyển sang mũ nhỏ gọn, ô tô mui trần phổ biến, thị trường châu Âu đóng băng và cung quá lớn khiến giá lông sụp đổ nhanh chóng.
Huy hiệu ba chiếc lông của Thái tử xứ Wales là lông gì?
Đó là ba chiếc lông đà điểu, được dùng làm huy hiệu của Thái tử xứ Wales từ thế kỷ 14.