Đà điểu trong Ai Cập cổ đại và chiếc lông của nữ thần Maat

Trong Ai Cập cổ đại, chiếc lông đà điểu là biểu tượng của Maat — nữ thần và cũng là khái niệm về sự thật, công lý, trật tự vũ trụ. Theo các bản văn tang lễ như Sách của Người chết, tim người chết được đặt lên cân, đối trọng với chiếc lông của Maat để xét xử. Đà điểu cũng xuất hiện trong tranh đá tiền sử, trên quạt lông của pharaoh Tutankhamun, và trứng đà điểu được dùng làm đồ trang trí, đồ tuỳ táng.

Đà điểu ở Ai Cập: từ thời tiền sử

Hàng nghìn năm trước khi có pharaoh, khi sa mạc Sahara còn là đồng cỏ xanh trong những thời kỳ ẩm, đà điểu sống rải khắp vùng. Tranh khắc trên đá ở sa mạc phía đông và phía tây sông Nile thường có hình đà điểu, đôi khi cùng người đi săn. Gốm thời tiền triều đại (thời Naqada, khoảng thiên niên kỷ thứ 4 trước Công nguyên) có những hình vẽ được nhiều người cho là đà điểu, đi thành hàng. Vỏ trứng đà điểu được dùng làm bình và đồ tuỳ táng trong các ngôi mộ cổ.

Maat: chiếc lông của sự thật

Maat vừa là một nữ thần, vừa là một khái niệm triết học trung tâm của Ai Cập cổ: trật tự đúng đắn của thế giới — sự thật, công bằng, hài hoà, đối lập với hỗn loạn. Nữ thần Maat được vẽ như một người phụ nữ đội một chiếc lông đà điểu thẳng đứng trên đầu. Chính chiếc lông cũng được dùng như chữ tượng hình đại diện cho tên của bà.

Vì sao lại là lông đà điểu? Không có văn bản Ai Cập nào giải thích trực tiếp. Một số nhà nghiên cứu cho rằng lông đà điểu đối xứng hai bên — khác với lông chim bay vốn lệch một bên — nên phù hợp với ý niệm cân bằng, công bằng. Đây là cách giải thích hợp lý nhưng mang tính suy luận.

Cân tim: phán xét sau cái chết

Trong các cuộn giấy cói tang lễ thường được gọi là Sách của Người chết, có một cảnh nổi tiếng: người chết được dẫn vào phòng xét xử. Tim người ấy — nơi người Ai Cập tin chứa đựng ký ức và đạo đức — được đặt lên một đĩa cân. Đĩa bên kia là chiếc lông của Maat.

Nếu tim cân bằng với lông — tức người ấy sống ngay thẳng — linh hồn được đi tiếp vào thế giới bên kia. Cảnh này được vẽ trên nhiều cuộn giấy cói, trong đó có cuộn của Hunefer hiện ở Bảo tàng Anh, London.

Lông đà điểu của thần Shu

Ngoài Maat, thần Shu — vị thần của không khí, người được tin là nâng bầu trời tách khỏi mặt đất — cũng thường được vẽ với một chiếc lông đà điểu trên đầu. Lông đà điểu nhẹ, gợi hình ảnh không khí.

Quạt lông của Tutankhamun

Trong lăng mộ của pharaoh Tutankhamun, được Howard Carter khai quật năm 1922 ở Thung lũng các Vị vua, có một chiếc quạt cán vàng. Lông đà điểu gắn trên quạt đã mục nát theo thời gian, nhưng hình chạm trên quạt còn nguyên: cảnh pharaoh đi săn đà điểu trên xe ngựa. Chữ khắc cho biết lông quạt được lấy từ những con đà điểu chính pharaoh săn được ở sa mạc phía đông thành Heliopolis. Chiếc quạt hiện thuộc bộ sưu tập Tutankhamun ở Ai Cập.

Đi săn đà điểu trên xe ngựa là một môn thể thao hoàng gia, biểu hiện sức mạnh của pharaoh trước thế giới hoang dã.

Trứng đà điểu trong nhà thờ

Một tập tục thú vị còn tồn tại tới nay: nhiều nhà thờ Chính thống giáo Đông phương và Chính thống giáo Coptic ở Ai Cập, Ethiopia, Hy Lạp, Trung Đông treo trứng đà điểu dưới đèn dầu hoặc dây treo đèn. Có nhiều cách giải thích — tượng trưng cho sự sống lại, sự canh thức, hoặc đơn giản là để ngăn chuột trèo theo dây xuống ăn dầu đèn. Đây là ví dụ cho thấy đà điểu vẫn còn dấu ấn trong văn hoá vùng sông Nile qua hàng thiên niên kỷ.

Đà điểu biến mất khỏi Ai Cập

Khi khí hậu khô dần và săn bắt tăng, đà điểu hoang biến mất khỏi phần lớn Ai Cập. Ngày nay, đà điểu ở đó chủ yếu là đà điểu nuôi. Phân loài đà điểu Bắc Phi cổ đỏ — loài mà người Ai Cập cổ có lẽ đã biết — đang được các chương trình bảo tồn thả lại ở một số nước vùng Sahel và Bắc Phi.

Góc nhìn hôm nay: đọc biểu tượng

• Ở các bảo tàng có đồ Ai Cập cổ, tìm chiếc lông thẳng trên đầu nữ thần Maat — bạn sẽ gặp nó ở rất nhiều nơi.
• Cảnh cân tim là ví dụ tốt để nói với học sinh về cách các nền văn minh cổ hình dung đạo đức và công lý.
• Khi đọc các diễn giải về ý nghĩa biểu tượng, phân biệt điều văn bản cổ ghi rõ với điều các nhà nghiên cứu suy luận.