Cưỡi đà điểu và đua đà điểu từng là trò giải trí ở trang trại du lịch Nam Phi và một số lễ hội ở Mỹ, châu Âu. Ngày càng nhiều nhà khoa học, bác sĩ thú y và tổ chức phúc lợi động vật khuyến cáo không nên làm vậy: cơ thể đà điểu không được tạo ra để chở người, hoạt động này gây căng thẳng, có nguy cơ chấn thương cho cả chim lẫn người. Nhiều trang trại đã ngừng dịch vụ cưỡi đà điểu và chuyển sang hình thức tham quan tôn trọng con vật hơn.
Cưỡi đà điểu bắt đầu từ đâu
Hình ảnh người cưỡi đà điểu xuất hiện từ khá sớm trong tranh ảnh, bưu thiếp cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, thời kỳ nuôi đà điểu lấy lông bùng nổ ở Nam Phi. Sau khi thị trường lông sụp đổ, một số trang trại ở vùng Oudtshoorn chuyển sang đón khách du lịch, với các tiết mục như đứng lên trứng, cho đà điểu ăn, và cưỡi đà điểu, xem đua đà điểu. Ở Mỹ, một số lễ hội từng tổ chức đua đà điểu kéo xe hoặc có người cưỡi như một tiết mục vui nhộn.
Vì sao cưỡi đà điểu là có vấn đề
| Khía cạnh | Lý do |
|---|---|
| Cấu tạo cơ thể | lưng đà điểu không có cấu trúc để chịu trọng lượng người ngồi như lưng ngựa; người cưỡi phải ngồi sát gốc cánh, đè lên vùng thân không được "thiết kế" để chở |
| Căng thẳng | đà điểu là con mồi bẩm sinh; bị giữ, bị leo lên lưng khiến chim hoảng sợ, chạy loạn |
| Chấn thương cho chim | chim chạy hoảng dễ ngã, va rào, tổn thương chân, gân — vốn là điểm yếu ở chim nuôi |
| Chấn thương cho người | người cưỡi dễ ngã từ độ cao lớn khi chim chạy nhanh, hoặc bị đá |
| Kỹ thuật kiểm soát | để đưa người lên lưng, chim thường bị chụp túi lên đầu, giữ chặt, kéo cánh — những thao tác gây căng thẳng |
Một số trang trại đặt giới hạn cân nặng cho người cưỡi và chỉ dùng chim lớn, nhưng các chuyên gia phúc lợi cho rằng giới hạn ấy không giải quyết được vấn đề gốc: đà điểu không phải là vật cưỡi.
Đua đà điểu: thú vui của ai
Đua đà điểu — có người cưỡi hoặc kéo xe nhẹ — thường được quảng bá như trò vui lạ. Nhưng để đà điểu chạy theo hướng mong muốn, người ta phải dồn, đuổi, hoặc giữ chặt chúng. Tiếng ồn của đám đông, đường đua trống trải và cảnh xô đẩy khiến chim căng thẳng cao. Ngoài ra, việc vận chuyển chim tới lễ hội cũng là nguồn căng thẳng và rủi ro chấn thương.
Nhiều sự kiện từng có đua đà điểu đã chuyển sang hình thức khác hoặc dừng tiết mục này trước áp lực của công chúng.
Những gì đã thay đổi
- Trang trại ở Nam Phi: trong những năm gần đây, nhiều trang trại đà điểu ở vùng Oudtshoorn đã ngừng cho khách cưỡi, chuyển sang tour tham quan, thuyết minh, cho ăn có kiểm soát.
- Các nền tảng du lịch: một số công ty du lịch lớn đã ngừng bán tour có hoạt động cưỡi động vật hoang dã, trong đó có cưỡi đà điểu.
- Các tổ chức phúc lợi động vật: các tổ chức quốc tế vận động du khách tránh những hoạt động "chạm, cưỡi, chụp ảnh sát" với động vật hoang dã.
Năm nguyên tắc cho một chuyến tham quan có trách nhiệm
- Quan sát, không cưỡi: xem đà điểu đi, chạy tự nhiên trong bãi rộng.
- Không ép chim làm trò: tránh nơi bắt chim chạy, nhảy, đứng yên để chụp ảnh.
- Cho ăn có kiểm soát: chỉ khi trại cho phép, dùng thức ăn của trại, qua máng hoặc tay mở.
- Giữ khoảng cách: có lối đi tách biệt khỏi bãi chim.
- Chọn nơi có thuyết minh: trang trại kể cho khách về sinh học, tập tính đà điểu thường quan tâm phúc lợi hơn nơi chỉ bán trò vui.
Còn ở Việt Nam thì sao
Một số khu du lịch và trang trại ở Việt Nam từng quảng cáo dịch vụ cưỡi đà điểu cho khách, nhất là trẻ em. Người làm du lịch nên cân nhắc thay bằng các hoạt động an toàn hơn: xem ấp trứng, cầm thử vỏ trứng, nghe thuyết minh, cho ăn qua máng. Phụ huynh nên chọn nơi không có dịch vụ cưỡi — cả vì phúc lợi của con vật lẫn sự an toàn của trẻ.
Chuyên mục nuôi đà điểu có bài riêng về trang trại kết hợp du lịch, với gợi ý cụ thể cho người làm dịch vụ.
Câu hỏi đạo đức rộng hơn
Câu chuyện cưỡi đà điểu nằm trong một câu hỏi lớn: con người nên tương tác với động vật thế nào khi đi du lịch? Cưỡi voi, chụp ảnh với hổ con, bơi cùng cá heo nuôi nhốt đều đã gây tranh luận tương tự. Một nguyên tắc dễ nhớ được nhiều nhà bảo tồn dùng: nếu hoạt động cần ép con vật làm điều nó không tự nhiên làm, hãy cân nhắc lại.
Góc nhìn hôm nay: những gì đáng mang về
Một con đà điểu chạy tự do trên bãi rộng, sải chân dài, cánh xoè khi ngoặt, là cảnh đẹp hơn mọi tấm ảnh cưỡi chim. Trẻ em học được nhiều hơn khi được giải thích vì sao đà điểu có hai ngón chân, chạy nhanh cỡ nào, thay vì được đặt lên lưng một con vật đang sợ hãi.
Câu hỏi thường gặp
Cưỡi đà điểu có hại cho đà điểu không?
Có. Lưng đà điểu không có cấu trúc để chở người, việc bị giữ và cưỡi gây căng thẳng, chim chạy hoảng dễ ngã, va rào và chấn thương chân, gân.
Cưỡi đà điểu có nguy hiểm cho người không?
Có. Người cưỡi dễ ngã từ độ cao lớn khi chim chạy nhanh hoặc bị chim đá. Đây là lý do nhiều nơi khuyên trẻ em không nên cưỡi đà điểu.
Còn nơi nào cho cưỡi đà điểu không?
Một số nơi vẫn còn, nhưng nhiều trang trại ở Nam Phi và các công ty du lịch lớn đã ngừng dịch vụ này trước khuyến cáo của chuyên gia phúc lợi động vật.
Đi trang trại đà điểu nên làm gì thay vì cưỡi?
Nên xem đà điểu chạy tự nhiên, nghe thuyết minh, xem ấp trứng, cầm thử vỏ trứng, cho ăn qua máng khi được phép, và giữ khoảng cách an toàn.
Đua đà điểu có vấn đề gì?
Để chim chạy theo ý người, chúng thường bị dồn đuổi, giữ chặt và chịu tiếng ồn đám đông, gây căng thẳng cao và rủi ro chấn thương. Nhiều sự kiện đã dừng tiết mục này.