Nhiều cộng đồng Thổ dân Úc nhìn thấy một con emu khổng lồ trên bầu trời đêm — không phải nối các ngôi sao, mà từ những dải bụi tối trong Dải Ngân Hà. Đầu emu là vùng tối gần chòm Nam Thập Tự (tinh vân Túi Than), cổ và thân kéo dài dọc Ngân Hà về phía chòm Bọ Cạp. Vị trí của "emu trên trời" thay đổi theo mùa, và với nhiều nhóm, nó báo hiệu thời điểm emu thật đẻ trứng — một ví dụ đẹp về thiên văn học truyền thống gắn với đời sống.
Một chòm "sao tối"
Phần lớn chòm sao của châu Âu, châu Á được tạo bằng cách nối những ngôi sao sáng. Nhiều nền văn hoá Thổ dân Úc, cùng một số nền văn hoá Nam Mỹ như người Inca, còn nhìn thấy hình ảnh trong những dải tối của Dải Ngân Hà — nơi bụi vũ trụ che khuất ánh sáng sao phía sau. Ở Nam bán cầu, Dải Ngân Hà rất sáng và rõ, nên những dải tối ấy nổi bật như hình vẽ bằng mực trên nền sáng.
| Bộ phận của emu | Tương ứng trên bầu trời |
|---|---|
| Đầu | tinh vân Túi Than (Coalsack), sát chòm Nam Thập Tự |
| Cổ | dải tối kéo dài qua vùng chòm Bán Nhân Mã |
| Thân | những đám bụi tối lớn hơn về phía chòm Bọ Cạp, Nhân Mã |
Cách mô tả cụ thể khác nhau giữa các cộng đồng; bảng trên chỉ là hình dung phổ biến được các nhà nghiên cứu thiên văn văn hoá ghi lại.
Lịch trên bầu trời
Theo các nhà nghiên cứu thiên văn học Thổ dân như Ray Norris, Duane Hamacher và cộng sự, ở nhiều vùng của đông nam nước Úc, tư thế của emu trên trời lúc chập tối thay đổi trong năm và gắn với đời sống emu thật:
- Khoảng tháng Tư, tháng Năm: emu trên trời hiện lên phía đông nam lúc chập tối, trông như đang chạy — mùa emu thật tìm bạn và bắt đầu đẻ trứng.
- Khoảng tháng Sáu, tháng Bảy: emu trên trời ở tư thế như đang ngồi — tương ứng emu trống ngồi ấp trứng trong tổ. Đây là thời điểm một số cộng đồng thu lượm trứng emu, luôn để lại một phần để emu tiếp tục sinh sôi.
- Về sau trong năm: emu dần chìm xuống chân trời, gắn với những câu chuyện khác.
Mỗi cộng đồng có tên gọi, câu chuyện và cách đọc riêng. Với người Kamilaroi ở New South Wales chẳng hạn, emu trên trời có tên riêng và gắn với các nghi lễ của họ. Nhiều chi tiết là tri thức văn hoá chỉ những người được phép mới được kể, nên người ngoài cần tôn trọng giới hạn ấy.
Bằng chứng trên đá
Ở vùng Ku-ring-gai Chase gần Sydney có những hình khắc trên đá được cho là emu, và một số nhà nghiên cứu chỉ ra rằng vào thời điểm thích hợp trong năm, emu trên trời nằm ngay phía trên hình khắc với cùng tư thế. Đây là quan sát thú vị, nhưng giới học thuật vẫn thận trọng khi kết luận người xưa cố ý định hướng hình khắc theo bầu trời.
Thiên văn học lâu đời
Các nền văn hoá Thổ dân Úc có lịch sử liên tục hàng chục nghìn năm, và thiên văn học là một phần của tri thức truyền khẩu dùng để định mùa, tìm thức ăn, đi đường, giữ luật tục. Những nghiên cứu gần đây về thiên văn học Thổ dân đã góp phần thay đổi cái nhìn của khoa học phương Tây, cho thấy quan sát bầu trời có hệ thống không chỉ có ở các nền văn minh có chữ viết.
Cách tìm emu trên trời
- Chọn nơi: Nam bán cầu là tốt nhất; từ miền Nam Việt Nam cũng có thể thấy chòm Nam Thập Tự thấp ở chân trời phía nam vào những tháng đầu năm, nhưng emu trọn vẹn thì khó thấy.
- Chọn trời tối: xa đèn thành phố, không trăng.
- Tìm Nam Thập Tự: bốn ngôi sao sáng hình chữ thập nhỏ; ngay cạnh là một mảng tối như vết mực — đó là đầu emu.
- Lần theo dải tối: từ đầu kéo dài dọc Ngân Hà là cổ và thân.
Nhiều ứng dụng xem sao trên điện thoại hiện có lớp hiển thị chòm sao của các nền văn hoá khác nhau, kể cả chòm emu.
Bầu trời của người Việt
Người Việt xưa cũng đọc bầu trời theo cách riêng: sao Hôm, sao Mai, sao Cày, sông Ngân Hà gắn với chuyện Ngưu Lang Chức Nữ, và nông lịch dựa trên tiết khí. Câu chuyện emu trên trời có thể là cánh cửa để trẻ em so sánh: cùng một Dải Ngân Hà, mỗi dân tộc nhìn thấy một câu chuyện khác.
Góc nhìn hôm nay: tôn trọng tri thức bản địa
Khi kể lại những câu chuyện như emu trên trời, nên nhớ rằng đây là tri thức sống của các cộng đồng còn tồn tại, không phải "truyền thuyết cổ". Ưu tiên nguồn do chính người Thổ dân chia sẻ hoặc các nhà nghiên cứu làm việc cùng cộng đồng, và tránh tô vẽ thêm chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
Emu trên bầu trời là gì?
Đó là hình ảnh một con emu khổng lồ mà nhiều cộng đồng Thổ dân Úc nhìn thấy trong các dải bụi tối của Dải Ngân Hà, với đầu là tinh vân Túi Than gần chòm Nam Thập Tự.
Emu trên trời liên quan gì tới emu thật?
Ở nhiều vùng, tư thế emu trên trời lúc chập tối thay đổi theo mùa và báo hiệu thời điểm emu thật tìm bạn, đẻ trứng và ngồi ấp, giúp người dân định mùa thu lượm trứng.
Chòm sao tối là gì?
Đó là hình ảnh được nhận ra từ những vùng tối của Dải Ngân Hà, nơi bụi vũ trụ che khuất ánh sáng sao, thay vì nối các ngôi sao sáng.
Ở Việt Nam có nhìn thấy emu trên trời không?
Từ miền Nam Việt Nam có thể thấy chòm Nam Thập Tự thấp ở phía nam vào những tháng đầu năm, nhưng rất khó thấy trọn hình emu. Nam bán cầu là nơi lý tưởng.
Ai nghiên cứu về emu trên trời?
Các nhà nghiên cứu thiên văn học văn hoá như Ray Norris, Duane Hamacher cùng cộng sự đã làm việc với các cộng đồng Thổ dân để ghi lại tri thức này.