Great auk (Pinguinus impennis), tiếng Việt có thể gọi là chim anca lớn, là loài chim biển không bay từng sống ở Bắc Đại Tây Dương — từ Canada, Greenland, Iceland tới Scotland, Na Uy. Chính loài này mới là con chim đầu tiên được gọi là "penguin"; khi các thủy thủ châu Âu gặp chim cánh cụt ở Nam bán cầu, họ đặt tên theo nó vì trông giống nhau. Cặp great auk cuối cùng được biết bị giết trên đảo Eldey, Iceland, vào tháng 6 năm 1844.
Một "chim cánh cụt" ở phương Bắc
Great auk cao khoảng 75–85 cm, nặng khoảng 5 kg, lưng đen bụng trắng, có mảng trắng trước mắt và cái mỏ cao có rãnh. Chúng đứng thẳng, đi lạch bạch trên cạn và bơi lặn giỏi dưới nước bằng đôi cánh ngắn — rất giống chim cánh cụt. Nhưng hai nhóm không có họ hàng gần: great auk thuộc họ Alcidae, cùng họ với các loài chim anca, chim hải âu rụt cổ (puffin) ngày nay, vốn vẫn bay được. Sự giống nhau là kết quả của tiến hoá hội tụ: cùng một lối sống lặn bắt cá trong nước lạnh, cùng một dáng hình.
Tên "penguin" đi từ Bắc xuống Nam
Nguồn gốc chữ "penguin" còn được bàn; một giả thuyết phổ biến cho rằng nó đến từ tiếng xứ Wales "pen gwyn" — "đầu trắng", gợi mảng trắng trên đầu great auk. Dù gốc là gì, người châu Âu dùng chữ ấy cho great auk trước. Khi các đoàn thám hiểm đi xuống Nam bán cầu, họ thấy những con chim đen trắng đứng thẳng, không bay, và gọi luôn là "penguin". Về sau, khi great auk biến mất, cái tên chỉ còn dành cho chim cánh cụt phương Nam. Tên chi của great auk, Pinguinus, vẫn giữ lại dấu vết ấy.
Sống ở đâu, sinh sản thế nào
Great auk dành phần lớn đời sống ngoài biển, chỉ lên bờ để sinh sản trên một số ít đảo đá xa, bằng phẳng, dễ trèo lên từ biển. Mỗi cặp đẻ một trứng mỗi năm, đặt thẳng trên đá. Những đảo sinh sản lớn được biết đến gồm đảo Funk ngoài khơi Newfoundland (Canada), một số đảo quanh Iceland và St Kilda ở Scotland.
| Đặc điểm | Hệ quả khi gặp con người |
|---|---|
| Không bay | không thoát khỏi người lên đảo |
| Tập trung sinh sản ở ít đảo | một đoàn săn có thể lấy cả đàn |
| Một trứng mỗi năm | quần thể hồi phục rất chậm |
| Đi chậm trên cạn | dễ bị lùa, bắt hàng loạt |
Bị săn vì thịt, trứng, dầu và lông
Từ thời cổ, người bản địa ở Bắc Mỹ và châu Âu đã săn great auk ở mức nhỏ. Từ thế kỷ 16, khi tàu đánh cá châu Âu đổ về vùng biển Newfoundland, great auk trở thành nguồn thịt dự trữ: thủy thủ lùa chim lên tàu bằng ván cầu, muối thịt cho chuyến đi. Sang thế kỷ 18, nhu cầu lông vũ nhồi gối nệm khiến người ta tàn sát great auk hàng loạt trên đảo Funk, có ghi chép về việc đốt cả xác chim làm nhiên liệu.
Đến cuối thế kỷ 18, great auk đã biến mất khỏi phần lớn các đảo. Khi trở nên hiếm, chúng lại bị săn ráo riết hơn — bởi những nhà sưu tầm mẫu vật và trứng cho bảo tàng, tủ trưng bày tư nhân ở châu Âu.
Ngày cuối cùng trên đảo Eldey
Sau khi đảo Geirfuglasker gần Iceland — nơi trú ẩn cuối cùng — bị chìm do hoạt động núi lửa năm 1830, những con great auk còn lại chuyển sang đảo Eldey gần đó. Ngày 3 tháng 6 năm 1844, ba ngư dân Iceland lên đảo theo đơn đặt hàng của một nhà buôn muốn có mẫu vật. Họ bắt và giết một cặp great auk; quả trứng của cặp chim bị vỡ. Đó là lần cuối cùng great auk được ghi nhận chắc chắn. Có một lần nhìn thấy được báo cáo năm 1852 gần Newfoundland nhưng không được xác nhận.
Great auk và sự ra đời của ý thức bảo tồn
Sự tuyệt chủng của great auk gây chấn động giới tự nhiên học thế kỷ 19. Nhà động vật học Alfred Newton ở Anh nghiên cứu kỹ câu chuyện, và đây là một trong những lý do ông vận động cho các luật bảo vệ chim biển đầu tiên ở Anh. Ngày nay, great auk được nhắc như một ví dụ sớm về việc con người có thể xoá sổ một loài nhiều vô kể — có ước tính hàng triệu con — chỉ trong vài thế kỷ.
Các bảo tàng hiện lưu giữ khoảng vài chục mẫu nhồi bông và một số trứng great auk, thuộc loại mẫu vật quý giá nhất của ngành điểu học.
Họ Alcidae ngày nay: họ hàng còn bay được
Họ Alcidae vẫn còn nhiều loài: chim hải âu rụt cổ (puffin) với cái mỏ sặc sỡ, chim anca nhỏ (razorbill) là họ hàng gần nhất của great auk, chim murre. Tất cả đều bay được và lặn giỏi. Chúng làm tổ thành đàn trên vách đá Bắc Đại Tây Dương, và nhiều đàn đang được theo dõi vì biến đổi khí hậu, đánh bắt cá ảnh hưởng nguồn mồi.
Góc nhìn hôm nay: một chữ "penguin" nhắc nhớ
- Lần tới nhìn thấy chữ "penguin", hãy nhớ rằng nó từng thuộc về một con chim phương Bắc đã mất.
- Một số bảo tàng như Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London, Bảo tàng Quốc gia Iceland có mẫu great auk.
- Câu chuyện great auk là ví dụ tốt để bàn với học sinh: một loài nhiều vô kể có thể biến mất nhanh thế nào khi con người khai thác không giới hạn.
Câu hỏi thường gặp
Great auk là chim gì?
Great auk là loài chim biển không bay ở Bắc Đại Tây Dương, cao khoảng 75–85 cm, lưng đen bụng trắng, bơi lặn giỏi. Nó thuộc họ Alcidae cùng chim hải âu rụt cổ, không phải họ hàng của chim cánh cụt.
Great auk tuyệt chủng năm nào?
Cặp great auk cuối cùng được biết bị giết trên đảo Eldey, Iceland, ngày 3 tháng 6 năm 1844. Một lần nhìn thấy năm 1852 không được xác nhận.
Vì sao great auk được gọi là penguin đầu tiên?
Người châu Âu gọi great auk là "penguin" trước. Khi gặp chim cánh cụt ở Nam bán cầu có dáng tương tự, họ dùng cùng tên đó. Sau khi great auk tuyệt chủng, chữ "penguin" chỉ còn dành cho chim cánh cụt.
Vì sao great auk tuyệt chủng?
Great auk bị săn hàng loạt lấy thịt, trứng, dầu và lông nhồi gối, rồi bị săn lấy mẫu vật khi đã hiếm. Chúng không bay, sinh sản ở ít đảo và mỗi năm chỉ đẻ một trứng.
Họ hàng gần nhất của great auk là loài nào?
Họ hàng gần nhất còn sống của great auk là chim anca nhỏ (razorbill), một loài chim biển bay được ở Bắc Đại Tây Dương.