Chim kagu đảo New Caledonia: con chim xám tro sủa như chó

Kagu (Rhynochetos jubatus) là loài chim gần như không bay, chỉ sống trong rừng ẩm của đảo Grande Terre, New Caledonia, ở Tây Nam Thái Bình Dương. Lông xám tro nhạt, mào dài dựng lên khi phô diễn, chân đỏ cam, và tiếng kêu giống chó sủa — kagu là thành viên duy nhất của họ Rhynochetidae và là chim biểu tượng của New Caledonia. Loài này được IUCN xếp ở bậc Nguy cấp, chủ yếu vì chó, mèo, chuột và mất rừng.

Một con chim có một không hai

Kagu cao khoảng 55 cm, nặng chừng một kilôgam. Cánh khá lớn, có những dải sọc đen trắng chỉ lộ ra khi xoè cánh — kagu dùng đôi cánh để phô diễn và giữ thăng bằng, có thể lượn xuống dốc, nhưng không bay thật sự. Chúng có một đặc điểm không loài chim nào khác có: những vạt da nhỏ gọi là "nút mũi" che lỗ mũi, được cho là giúp ngăn đất lọt vào khi kagu thọc mỏ xuống đất tìm mồi.

Về họ hàng, các nghiên cứu di truyền cho thấy họ hàng gần nhất của kagu là chim diệc mặt trời (sunbittern) ở rừng nhiệt đới Trung và Nam Mỹ — cách nửa vòng Trái Đất. Hai loài cùng thuộc bộ Eurypygiformes, là dấu vết của một nhánh chim cổ từng phân bố rộng hơn nhiều.

Thợ săn đứng im

Kagu kiếm ăn trên nền rừng ẩm. Cách săn của nó là đứng im, đôi khi đứng một chân, lắng nghe và quan sát, rồi lao tới đâm mỏ xuống đất hoặc lật lá rụng. Con mồi gồm:

• giun đất, ốc sên;
• côn trùng và ấu trùng;
• nhện, rết;
• thằn lằn nhỏ.

Mắt kagu to, màu đỏ nâu, hợp với ánh sáng mờ dưới tán rừng. Khi chạy, kagu chạy rất nhanh qua rừng, lẩn vào bụi.

Tiếng sủa vang rừng

Sáng sớm, cặp kagu song ca với những tràng tiếng giống chó sủa hoặc tiếng gà gáy khàn, vang xa trong rừng. Tiếng kêu giúp giữ vùng và giữ liên lạc. Người dân New Caledonia gọi kagu là "chim ma rừng" vì màu lông xám tro lờ mờ dưới bóng cây và tiếng kêu kỳ lạ.

Gia đình kagu

Kagu sống theo cặp gắn bó lâu dài, giữ vùng rừng của mình. Mỗi lứa thường chỉ một trứng, đặt trong tổ lót lá đơn giản trên mặt đất. Bố mẹ thay nhau ấp khoảng hơn một tháng. Chim con có khi ở lại với bố mẹ nhiều năm, giúp nuôi em. Như mọi loài chim đảo sinh sản chậm, mỗi con kagu trưởng thành đều quý giá với quần thể.

Từ bờ vực tới phục hồi

Chó thả rông và chó hoang là kẻ thù số một: một con chó có thể giết nhiều kagu trưởng thành. Vì vậy các khu bảo tồn quản lý chó rất chặt.

Kagu khác những chim chạy khác thế nào

• So với kiwi: cả hai sống trên nền rừng đảo, kiếm ăn bằng mỏ dưới đất, nhưng kagu có cánh lớn dùng để phô diễn, mắt to, săn bằng mắt và tai nhiều hơn khứu giác.
• So với gà nước không bay: kagu không phải gà nước; dáng chạy giống nhưng thuộc một bộ khác hẳn.
• So với đà điểu: kagu nhỏ, sống trong rừng, chủ yếu chạy quãng ngắn để lẩn vào bụi thay vì chạy đường dài trên đồng trống.

Khi bị đe doạ, kagu xoè rộng đôi cánh có sọc đen trắng, dựng mào và rít, trông to hơn hẳn — một màn doạ được cho là đủ để làm chùn bước những kẻ săn mồi tự nhiên trên đảo xưa, nhưng vô ích trước chó.

Biểu tượng của New Caledonia

Kagu xuất hiện trên tem, đồng tiền, biểu trưng thể thao và nhiều sản phẩm của New Caledonia. Hình ảnh con chim xám dựng mào là niềm tự hào của người dân đảo. Bảo vệ kagu cũng là bảo vệ khu rừng ẩm độc đáo của New Caledonia — nơi có tỉ lệ loài đặc hữu thuộc hàng cao nhất thế giới.

Góc nhìn hôm nay: những loài cô độc trên cây phả hệ

Kagu là ví dụ của một loài "cô độc tiến hoá": thành viên duy nhất của cả một họ, chỉ còn họ hàng xa ở châu Mỹ. Mất kagu là mất cả một nhánh trên cây sự sống, chứ không chỉ một loài. Việt Nam cũng có những loài như vậy, chẳng hạn sao la — loài duy nhất trong chi của nó. Bảo vệ những nhánh cô độc ấy là một ưu tiên của bảo tồn hiện đại. Nếu đến New Caledonia, Parc Provincial de la Rivière Bleue là nơi có cơ hội tốt để nghe và thấy kagu.