Chim solitaire đảo Rodrigues và bí ẩn dodo trắng đảo Réunion

Chim solitaire Rodrigues (Pezophaps solitaria) là "người anh em" của dodo, một loài bồ câu không bay khổng lồ sống trên đảo Rodrigues ở Ấn Độ Dương và tuyệt chủng khoảng giữa thế kỷ 18. Phần lớn hiểu biết về nó đến từ cuốn sách của François Leguat, người Pháp sống trên đảo khoảng năm 1691–1693. Còn "solitaire Réunion" hay "dodo trắng" trên đảo Réunion thì hoá ra không phải dodo: nghiên cứu xương cho thấy đó là một loài cò quăm đã tuyệt chủng.

Quần đảo Mascarene và ba hòn đảo

Mauritius, Réunion và Rodrigues hợp thành quần đảo Mascarene ở phía đông Madagascar. Cả ba đều là đảo núi lửa, chưa từng nối với lục địa, không có thú có vú trên cạn trước khi con người tới. Trên mỗi đảo, những loài chim đến bằng đường bay đã tiến hoá theo cách riêng.

François Leguat và những con chim cô độc

Năm 1691, một nhóm nhỏ người Pháp theo đạo Tin Lành, do François Leguat dẫn đầu, đặt chân lên đảo Rodrigues với mong muốn lập một cộng đồng riêng. Họ sống trên đảo khoảng hai năm rồi rời đi vì cô quạnh. Năm 1708, Leguat xuất bản sách kể về chuyến đi, trong đó mô tả khá chi tiết loài chim ông gọi là "solitaire" — chim cô độc — vì chúng hiếm khi đi thành đàn.

Theo Leguat, solitaire:

• to cỡ con gà tây, con trống lớn hơn con mái, có thể nặng hàng chục kilôgam;
• lông xám nâu ở con trống, nâu nhạt ở con mái;
• đẻ một trứng mỗi lứa, cả bố và mẹ cùng ấp;
• giữ vùng quyết liệt, dùng cánh để đánh nhau và phát tiếng kêu như tiếng lục lạc bằng cách vỗ cánh nhanh.

Mô tả của Leguat từng bị một số người thời sau nghi ngờ là phóng đại. Nhưng xương solitaire tìm thấy trong các hang đá trên Rodrigues đã xác nhận nhiều chi tiết.

Cánh làm vũ khí

Đây là đặc điểm thú vị nhất của solitaire. Xương cánh của con trống có một u xương to như quả bóng nhỏ ở vùng cổ tay. Kết hợp với lời Leguat về những cuộc ẩu đả, các nhà khoa học cho rằng solitaire dùng cánh như chuỳ để đánh đối thủ trong tranh chấp lãnh thổ hay bạn tình. Một số xương có dấu vết gãy rồi liền lại, cho thấy những trận đánh ấy có thật và không nhẹ.

Họ hàng gần nhất của dodo

Nghiên cứu DNA cho thấy solitaire Rodrigues và dodo là họ hàng rất gần, cùng thuộc nhóm bồ câu Raphinae, và cả hai gần với bồ câu Nicobar ở Đông Nam Á. Có lẽ tổ tiên chung của chúng bay từ châu Á qua các đảo trên Ấn Độ Dương, rồi một nhánh dừng ở Mauritius, một nhánh ở Rodrigues — cách nhau khoảng 600 km — và mỗi nhánh tự tiến hoá thành bồ câu khổng lồ không bay.

Tuyệt chủng vì đâu

Sau thời Leguat, Rodrigues được dùng làm nơi bắt rùa khổng lồ cung cấp thịt cho tàu và cho Mauritius. Người định cư mang theo mèo, chuột, lợn, và rừng bị đốt. Solitaire được ghi nhận lần cuối khoảng những năm 1750–1760. Cũng như dodo, chim không bay, đẻ ít, không sợ người là con mồi quá dễ.

Bí ẩn "dodo trắng" trên đảo Réunion

Một vài ghi chép và bức tranh thế kỷ 17 mô tả một con chim trắng to lớn trên Réunion, khiến người ta tưởng có một loài dodo trắng hoặc "solitaire Réunion". Trong thế kỷ 19–20, nhiều sách vẫn vẽ dodo trắng. Nhưng khi các nhà khoa học tìm kiếm trên Réunion từ thập niên 1970 trở đi, họ không thấy xương bồ câu khổng lồ nào — thay vào đó là xương một loài cò quăm. Ngày nay, giới khoa học cho rằng "solitaire Réunion" thật ra là cò quăm Réunion (Threskiornis solitarius), có lẽ bay kém, sống trên mặt đất, tuyệt chủng khoảng đầu thế kỷ 18. Còn những bức tranh dodo trắng có thể vẽ dodo bị bạch tạng hoặc được hoạ sĩ tưởng tượng.

Góc nhìn hôm nay: Rodrigues đang làm gì

Hôm nay, Rodrigues đã mất solitaire nhưng đang nỗ lực giữ những loài còn lại, như chim chích Rodrigues và chim sẻ đỏ Rodrigues từng chỉ còn vài chục con. Khu bảo tồn François Leguat trên đảo nuôi hàng nghìn rùa khổng lồ (giống Aldabra, thay thế loài bản địa đã mất) và có bảo tàng nhỏ về solitaire, trong hệ thống hang đá nơi tìm thấy nhiều xương chim. Câu chuyện solitaire cho thấy giá trị của một cuốn sách ghi chép cẩn thận: không có Leguat, ta gần như không biết gì về đời sống loài chim này.