Mối nguy lớn nhất của chim đảo không bay là các loài thú săn mồi do con người mang tới: chuột (cả chuột Polynesia lẫn chuột châu Âu), mèo, chó, chồn ecmin, chồn sương, chồn hôi, và cả lợn, dê phá tổ, phá nơi sống. Ở New Zealand, chồn ecmin được thả từ thập niên 1880 để diệt thỏ, rồi quay sang săn chim; theo tổ chức Save the Kiwi, ở nơi không kiểm soát thú săn, phần lớn kiwi non bị giết trước khi trưởng thành.
Những vị khách không mời
| Loài | Đến bằng cách nào | Gây hại thế nào |
|---|---|---|
| Chuột Polynesia | đi theo thuyền của người Polynesia khi định cư các đảo Thái Bình Dương | ăn trứng, chim non, côn trùng, hạt cây |
| Chuột nâu, chuột đen | trên tàu buôn, tàu săn cá voi của người châu Âu | leo cây, ăn trứng và chim con trong tổ |
| Mèo | vật nuôi trên tàu và của người định cư, sau thành mèo hoang | săn chim trưởng thành, chim non, thằn lằn |
| Chó | vật nuôi, chó săn | giết cả chim lớn như kiwi trưởng thành chỉ trong một đêm |
| Chồn ecmin, chồn sương, chồn hôi | được thả có chủ đích ở New Zealand cuối thế kỷ 19 để diệt thỏ | săn chim non, trứng, cả chim trưởng thành cỡ nhỏ |
| Lợn, dê, hươu | thả lên đảo làm nguồn thịt dự trữ cho tàu | phá tổ, phá thảm thực vật, cạnh tranh thức ăn |
| Thú có túi possum | được đưa tới New Zealand để lấy lông | ăn trứng, chim non, phá rừng |
Bài học đắt giá: thả chồn diệt thỏ
Cuối thế kỷ 19, thỏ do người châu Âu mang vào New Zealand sinh sôi bùng nổ, phá đồng cỏ chăn cừu. Để giải quyết, người ta nhập và thả chồn ecmin, chồn sương, chồn hôi — kẻ thù tự nhiên của thỏ ở châu Âu. Các nhà tự nhiên học thời đó đã cảnh báo rằng chồn sẽ quay sang chim bản địa, nhưng không được nghe. Kết quả: chồn ecmin trở thành một trong những thú săn nguy hiểm nhất với kiwi, takahe, kakapo, chim mỏ hái và nhiều loài khác.
Câu chuyện này hay được dùng trong sinh thái học để minh hoạ việc "dùng sinh vật diệt sinh vật" có thể gây hậu quả khó lường.
Vì sao chim đảo không có cách đối phó
- Không bay: không thoát được lên cao.
- Không biết sợ: tiến hoá không có thú săn trên cạn, nên chim không nhận ra mèo hay chồn là nguy hiểm.
- Tự vệ sai cách: nhiều loài đứng im để ngụy trang — hiệu quả với chim săn mồi săn bằng mắt, nhưng vô ích với thú săn bằng mũi.
- Làm tổ dưới đất: trứng, chim con dễ bị tìm thấy.
- Sinh sản chậm: mất một con trưởng thành là thiệt hại lớn cho quần thể.
Những con số đáng suy nghĩ
Tổ chức Save the Kiwi ước tính rằng ở những vùng không kiểm soát thú săn mồi, phần lớn kiwi non — có ước tính tới khoảng 95% — không sống được tới tuổi sinh sản, chủ yếu vì chồn ecmin và mèo. Một con chó thả rông có thể giết nhiều kiwi trưởng thành trong thời gian ngắn; đã có những vụ một con chó làm chết hàng chục con kiwi ở một khu rừng. Trên phạm vi toàn cầu, các nghiên cứu về loài ngoại lai xâm hại cho thấy mèo, chuột là một trong những tác nhân chính gây tuyệt chủng chim trên đảo trong vài thế kỷ qua.
Những con số này là ước tính của các tổ chức bảo tồn và nhà nghiên cứu, dao động theo vùng và thời điểm, nhưng xu hướng thì rất rõ.
Diệt chuột trên đảo: thành công lớn của bảo tồn
Từ cuối thế kỷ 20, New Zealand đi đầu thế giới trong kỹ thuật diệt sạch chuột và thú săn trên đảo. Các đội bảo tồn dùng bẫy, mồi độc rải theo lưới, chó nghiệp vụ đánh hơi, rồi giám sát nhiều năm để chắc không còn con nào. Đảo Campbell ở cận Nam Cực, rộng hơn 100 km², được làm sạch chuột vào đầu những năm 2000 — một kỷ lục thời đó. Sau khi sạch chuột, chim biển và chim bản địa trên nhiều đảo hồi phục rõ rệt.
Kỹ thuật này đã được áp dụng ở nhiều nước khác, từ quần đảo Galápagos tới đảo Nam Georgia.
New Zealand không thú săn mồi vào năm 2050
Năm 2016, chính phủ New Zealand công bố mục tiêu "Predator Free 2050": loại bỏ chuột, chồn và possum khỏi toàn bộ đất nước vào năm 2050. Đây là mục tiêu rất tham vọng, nhiều nhà khoa học cho rằng cần công nghệ mới mới đạt được. Nhưng nó đã kéo cả cộng đồng tham gia: hàng nghìn hộ gia đình, trường học, nhóm tình nguyện đặt bẫy trong vườn, công viên, rừng gần nhà.
Góc nhìn hôm nay: vật nuôi của ta và chim hoang dã
- Mèo nhà thả rông săn chim ở mọi nơi, không chỉ trên đảo. Giữ mèo trong nhà ban đêm, đeo chuông, triệt sản là những việc giúp chim quanh nhà.
- Khi đi du lịch đảo, kiểm tra hành lý để không vô tình mang chuột, côn trùng, hạt giống lạ lên đảo.
- Không thả vật nuôi bỏ đi ra tự nhiên — từ mèo, chó tới rùa tai đỏ, cá lạ.
Câu hỏi thường gặp
Loài nào nguy hiểm nhất với chim không bay trên đảo?
Chuột, mèo, chó và chồn do con người mang tới là nguy hiểm nhất. Ở New Zealand, chồn ecmin là kẻ săn kiwi non chính; ở nhiều đảo khác, chuột và mèo gây tuyệt chủng nhiều loài.
Vì sao New Zealand có chồn?
Cuối thế kỷ 19, người ta thả chồn ecmin, chồn sương, chồn hôi để diệt thỏ phá đồng cỏ. Chồn quay sang săn chim bản địa, gây hại nặng cho kiwi, takahe, kakapo.
Predator Free 2050 là gì?
Đó là mục tiêu do New Zealand công bố năm 2016: loại bỏ chuột, chồn và possum khỏi toàn bộ đất nước vào năm 2050 để bảo vệ chim và động vật bản địa.
Bao nhiêu kiwi non bị thú săn giết?
Theo tổ chức Save the Kiwi, ở nơi không kiểm soát thú săn mồi, có ước tính khoảng 95% kiwi non không sống tới tuổi sinh sản, chủ yếu do chồn ecmin và mèo.
Làm sao diệt chuột trên một hòn đảo?
Các đội bảo tồn dùng bẫy, mồi độc rải theo lưới, chó nghiệp vụ đánh hơi và giám sát nhiều năm để chắc không còn con nào. New Zealand là nước đi đầu kỹ thuật này.