Gastornis: chim khổng lồ sau thời khủng long ăn thịt hay ăn cỏ

Gastornis là loài chim không bay khổng lồ sống khoảng 56–45 triệu năm trước ở châu Âu, Bắc Mỹ và có thể cả châu Á — không lâu sau khi khủng long không phải chim tuyệt chủng. Chúng cao khoảng 2 mét, có cái mỏ khổng lồ, và suốt hơn một thế kỷ bị hình dung là kẻ săn mồi đáng sợ. Nhưng các nghiên cứu gần đây, gồm phân tích đồng vị canxi năm 2014, cho thấy Gastornis có lẽ là loài ăn thực vật — một ví dụ về khoa học tự sửa hình dung của mình.

Gastornis và Diatryma: một hay hai

Hoá thạch Gastornis được mô tả lần đầu ở Pháp năm 1855, đặt theo tên Gaston Planté, người tìm ra. Vài chục năm sau, ở Bắc Mỹ, nhà cổ sinh học Edward Drinker Cope mô tả một con chim khổng lồ khác và đặt tên là Diatryma. Trong suốt thế kỷ 20, Diatryma nổi tiếng hơn với hình ảnh "chim săn ngựa tí hon". Về sau, các nhà khoa học nhận ra hai con chim này rất giống nhau và gộp lại cùng chi Gastornis — tên có trước được giữ.

Trông thế nào

Chân Gastornis tương đối ngắn và nặng — không phải đôi chân của kẻ đuổi bắt con mồi nhanh. Đây là manh mối đầu tiên khiến các nhà khoa học nghi ngờ hình ảnh "kẻ săn mồi".

Kẻ săn mồi hay kẻ ăn quả

Hình dung cũ

Mỏ to, thân lớn, sống cùng thời với những con ngựa tổ tiên chỉ cỡ con chó nhỏ — từ đó nảy ra hình ảnh Gastornis rượt bắt ngựa tí hon. Hình ảnh này phổ biến trong sách và phim tài liệu một thời gian dài.

Bằng chứng mới

• Mỏ không có móc: chim săn mồi như chim khủng bố, đại bàng có mỏ móc để xé thịt. Mỏ Gastornis to nhưng thiếu móc, giống mỏ của chim ăn hạt cứng hơn.
• Chân chậm: không hợp để đuổi bắt.
• Đồng vị canxi: nghiên cứu năm 2014 so sánh tỉ lệ đồng vị canxi trong xương Gastornis với xương thú ăn thịt và thú ăn cỏ cùng thời, cho thấy Gastornis có dấu hiệu giống loài ăn thực vật.
• Dấu chân: các dấu chân hoá thạch được cho là của Gastornis ở bang Washington, Mỹ, không có dấu móng sắc như chim săn mồi.

Hiện nay nhiều nhà khoa học nghiêng về giả thuyết Gastornis ăn quả cứng, hạt, lá và dùng mỏ to để nghiền. Một số người vẫn để ngỏ khả năng chúng ăn tạp. Nhưng hình ảnh "kẻ săn ngựa" thì gần như đã bị bỏ.

Họ hàng của vịt và ngỗng

Gastornis thuộc nhóm Galloanserae — nhóm gồm gà, vịt, ngỗng ngày nay. Nhiều nghiên cứu xếp nó gần với vịt, ngỗng hơn. Như vậy, Gastornis không phải họ hàng của đà điểu hay chim khủng bố; đó là một nhánh hoàn toàn khác đã độc lập tiến hoá thành chim khổng lồ không bay. Một ví dụ nữa cho thấy mất khả năng bay và to lớn lên đã xảy ra nhiều lần trong lịch sử chim.

Thế giới của Gastornis

Khoảng 56–50 triệu năm trước, Trái Đất trải qua một thời kỳ rất nóng. Rừng cận nhiệt đới phủ tới tận vùng cực, châu Âu và Bắc Mỹ còn nối với nhau qua các cầu đất ở phía bắc. Đó là lý do Gastornis có mặt ở cả hai lục địa. Thú có vú lúc ấy còn nhỏ; chim lớn như Gastornis là những sinh vật trên cạn lớn nhất ở nhiều vùng.

Khi khí hậu lạnh dần và thú có vú to lên, đa dạng hơn, Gastornis biến mất khỏi hồ sơ hoá thạch khoảng 45 triệu năm trước.

Đọc hoá thạch cho cẩn thận

Câu chuyện Gastornis là một bài học về cách khoa học làm việc:

1. Từ bằng chứng ít ỏi, các nhà khoa học đưa ra giả thuyết hợp lý nhất lúc ấy.
2. Hình ảnh giả thuyết lan vào sách, phim, trở thành "điều ai cũng biết".
3. Bằng chứng mới — mỏ, chân, đồng vị, dấu chân — đặt lại câu hỏi.
4. Giả thuyết được sửa, dù hình ảnh cũ vẫn còn trong trí nhớ công chúng nhiều năm.

Điều tương tự xảy ra với dodo (béo ục ịch hay không) và moa (đứng thẳng cổ hay không).

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm

• Bảo tàng lịch sử tự nhiên ở Paris, Brussels và một số bảo tàng ở Mỹ có hoá thạch Gastornis.
• Khi đọc sách cũ về thời tiền sử, so sánh hình minh hoạ Gastornis với hình ảnh mới để thấy hiểu biết thay đổi thế nào.
• Đọc tiếp bài về chim sấm Dromornithidae ở Úc — một nhóm chim khổng lồ khác cũng có họ hàng với vịt ngỗng.