Tính tới năm 2025, chưa có con dodo hay moa nào được hồi sinh. Một số công ty và nhà khoa học, nổi bật là công ty Colossal Biosciences ở Mỹ, đã công bố dự án "hồi sinh" dodo (năm 2023) và moa (năm 2025, hợp tác với tổ chức của người Māori Ngāi Tahu). Nhưng với chim, việc này khó hơn nhiều so với thú, và kết quả nếu có cũng chỉ là một con chim được chỉnh gen để giống loài đã mất, không phải bản sao nguyên vẹn.
"Hồi sinh loài" nghĩa là gì
Trong khoa học, khái niệm này thường được gọi là de-extinction. Nó không giống trong phim, nơi người ta lấy DNA trong muỗi hổ phách rồi "in" ra khủng long. Thực tế có ba hướng chính:
| Hướng | Cách làm | Áp dụng cho chim? |
|---|---|---|
| Nhân bản vô tính | lấy nhân tế bào còn sống của loài, đưa vào trứng loài gần | gần như không thể với loài đã mất từ lâu vì không còn tế bào sống; với chim, trứng có cấu trúc không phù hợp kỹ thuật này |
| Chọn giống ngược | lai tạo loài còn sống có đặc điểm giống loài đã mất | chỉ tạo ra con vật "trông giống" |
| Chỉnh sửa gen | đọc bộ gen loài đã mất từ DNA cổ, sửa gen loài gần nhất cho giống | hướng chính hiện nay, nhưng còn nhiều rào cản |
Bước 1: đọc bộ gen
DNA phân huỷ theo thời gian. Từ xương, lông, vỏ trứng còn sót, các nhà khoa học có thể thu được những mảnh DNA ngắn và ghép lại. Năm 2022, nhóm của nhà khoa học Beth Shapiro công bố đã giải được bộ gen gần đầy đủ của dodo từ một mẫu vật bảo tàng. Bộ gen moa vùng cao cũng đã được giải từ những mẫu bảo quản tốt trong hang khô. Đây là bước khả thi nhất, và có giá trị khoa học dù không ai hồi sinh loài.
Bước 2: chọn loài "mẹ"
Phải có một loài còn sống gần gũi để làm nền:
- Dodo: họ hàng gần nhất là bồ câu Nicobar. Nhưng dodo nặng hơn bồ câu Nicobar hàng chục lần.
- Moa: họ hàng gần nhất còn sống là tinamou Nam Mỹ, nhỏ hơn moa khổng lồ hàng trăm lần. Một số dự án tính dùng emu làm "mẹ mang thai" vì cỡ trứng lớn hơn.
Khoảng cách kích thước ấy là một trong những rào cản lớn: không thể ấp một quả trứng moa khổng lồ trong cơ thể một con tinamou.
Bước 3: vượt qua khó khăn đặc thù ở chim
Ở thú có vú, như dự án voi ma mút, có thể đưa phôi đã chỉnh gen vào tử cung loài gần. Chim thì khác: phôi phát triển trong trứng có vỏ cứng, lòng đỏ lớn, không thể "cấy" phôi như thú. Hướng được nghiên cứu là dùng tế bào mầm nguyên thủy — những tế bào sẽ thành tinh trùng, trứng — chỉnh gen chúng, rồi đưa vào phôi một loài chim chủ, để con chim chủ lớn lên tạo ra tinh trùng hoặc trứng mang gen đã chỉnh. Kỹ thuật này đã làm được ở gà, nhưng với bồ câu và chim chạy thì còn rất nhiều việc chưa giải quyết.
Bước 4: con vật ra đời rồi sao
Giả sử thành công, con chim ấy:
- mang gen được chỉnh cho giống, không phải bản sao 100% của loài cũ;
- không có bố mẹ cùng loài để học tập tính, cách kiếm ăn, cách sinh sản;
- cần một quần thể đủ lớn, đủ đa dạng gen để sống lâu dài;
- cần một môi trường sống phù hợp, không có những kẻ thù đã khiến loài cũ tuyệt chủng.
Mauritius hôm nay vẫn có chuột, khỉ, lợn hoang. New Zealand vẫn chưa sạch chồn. Nếu không giải quyết những vấn đề ấy, một con dodo "hồi sinh" cũng sẽ gặp lại số phận cũ.
Tranh luận: nên hay không nên
Ủng hộ
- Thúc đẩy công nghệ di truyền có thể giúp các loài đang nguy cấp, như tăng đa dạng gen cho quần thể nhỏ.
- Thu hút sự quan tâm và tài trợ cho bảo tồn.
- Có thể khôi phục một phần chức năng sinh thái đã mất, như gieo hạt.
Phản đối hoặc thận trọng
- Tiền và công sức nên dành cho hàng nghìn loài đang sắp mất, như kakapo, takahe, gà lôi lam mào trắng.
- Tạo cảm giác "tuyệt chủng không phải là mãi mãi", làm giảm ý thức bảo vệ.
- Câu hỏi về phúc lợi của những con vật đầu tiên, và quyền của cộng đồng bản địa với loài gắn với văn hoá của họ.
Dự án moa có sự tham gia của tổ chức nghiên cứu thuộc bộ tộc Ngāi Tahu, phản ánh việc cộng đồng bản địa cần có tiếng nói trong những quyết định như vậy. Nhiều nhà khoa học New Zealand vẫn bày tỏ hoài nghi về tính khả thi.
Góc nhìn hôm nay: giữ còn hơn tạo lại
Dù công nghệ tiến tới đâu, bảo vệ một loài còn sống vẫn rẻ và chắc chắn hơn rất nhiều so với tạo lại một loài đã mất. Những bài trong chuyên mục này — dodo, moa, chim voi, great auk — đều kể cùng một câu chuyện: loài biến mất nhanh hơn ta tưởng. Khi đọc tin "sắp hồi sinh dodo", hãy kiểm tra năm, nguồn, và đọc kỹ họ thật sự đã làm được gì.
Câu hỏi thường gặp
Có thể hồi sinh chim dodo không?
Tính tới năm 2025, chưa làm được. Bộ gen dodo đã được giải từ mẫu bảo tàng, và có dự án đặt mục tiêu tạo ra chim giống dodo bằng chỉnh sửa gen bồ câu Nicobar, nhưng còn nhiều rào cản kỹ thuật lớn.
Có dự án hồi sinh moa không?
Có. Năm 2025, công ty Colossal Biosciences công bố dự án moa hợp tác với tổ chức nghiên cứu của bộ tộc Ngāi Tahu. Nhiều nhà khoa học vẫn hoài nghi tính khả thi.
Vì sao hồi sinh chim khó hơn thú?
Phôi chim phát triển trong trứng có vỏ cứng và lòng đỏ lớn, nên không thể cấy phôi như ở thú có vú. Các nhà khoa học phải dùng tế bào mầm nguyên thủy, kỹ thuật mới làm được ở gà.
Con dodo hồi sinh có giống hệt dodo cũ không?
Không. Nếu thành công, đó là một con chim được chỉnh gen để mang đặc điểm giống dodo, không phải bản sao 100%, và nó cũng không có bố mẹ cùng loài để học tập tính.
Hồi sinh loài có nên làm không?
Còn tranh luận. Người ủng hộ cho rằng công nghệ có thể giúp bảo tồn; người phản đối lo tiền nên dành cho loài đang nguy cấp và lo việc làm giảm ý thức bảo vệ.