Bảo tồn chim rừng ở Việt Nam: bẫy dây, rừng rỗng và Sách Đỏ

Mối đe doạ trực tiếp lớn nhất với các loài chim đi bộ trong rừng Việt Nam — gà lôi, trĩ sao, gà tiền, gà so, công xanh — là bẫy dây: những sợi dây phanh xe đạp, dây cáp nhỏ đặt sát đất, rẻ, dễ làm và giết bừa mọi con vật đi qua. Cùng với mất rừng đất thấp, bẫy dây đã khiến nhiều khu rừng còn cây nhưng vắng chim thú. Bảo tồn chim rừng ở Việt Nam dựa trên ba trụ: pháp luật và Sách Đỏ, tuần tra gỡ bẫy, và thay đổi nhu cầu tiêu thụ thịt rừng, chim rừng.

Bẫy dây: kẻ giết người thầm lặng của rừng

Bẫy dây thường là một vòng thòng lọng bằng dây kim loại hoặc dây nilon, buộc vào một cành cây uốn cong làm lò xo, đặt dọc những lối mòn thú hay đi. Nhiều người đặt bẫy thành hàng dài hàng trăm mét với hàng rào lá chắn để "lùa" con vật vào đúng chỗ có bẫy. Vì sao bẫy dây đặc biệt tai hại với chim đi bộ:

• Không chọn lọc: bẫy đặt để bắt lợn rừng, mang, nhưng giết luôn gà lôi, trĩ sao, gà so, cả sao la.
• Rẻ và nhiều: một người có thể đặt hàng trăm bẫy.
• Bỏ quên: nhiều bẫy không được kiểm tra, con vật chết dần trong bẫy.
• Đặt sát đất: đúng tầng sống của chim đi bộ.

Các báo cáo của WWF và các nhà nghiên cứu về khủng hoảng bẫy dây ở Đông Nam Á cho thấy riêng ở một số khu bảo tồn vùng Trung Trường Sơn, các đội tuần tra đã gỡ hàng chục nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn bẫy trong vài năm. Con số lớn tới mức các nhà khoa học dùng cụm từ "khủng hoảng bẫy dây".

Rừng rỗng

Khi bẫy dây kéo dài nhiều năm, một khu rừng có thể vẫn xanh trên ảnh vệ tinh nhưng mất gần hết thú và chim cỡ vừa trên mặt đất — hiện tượng gọi là "rừng rỗng". Rừng rỗng mất dần những loài gieo hạt, ăn côn trùng, săn mồi, và về lâu dài thay đổi cả cấu trúc cây. Nhiều loài chim đi bộ của Việt Nam, như gà lôi lam mào trắng, có lẽ đã biến mất khỏi những cánh rừng còn khá nguyên vẹn chính vì lý do này.

Sách Đỏ và pháp luật

Sách Đỏ và danh mục bảo vệ theo pháp luật là hai thứ khác nhau: Sách Đỏ đánh giá mức nguy cơ, còn danh mục trong nghị định quyết định mức bảo vệ pháp lý. Một loài có thể nằm trong cả hai. Chi tiết cách đọc các bậc IUCN có trong chuyên mục xem và bảo tồn.

Những gì đang được làm

• Tuần tra gỡ bẫy: các đội kiểm lâm và tuần tra cộng đồng ở vườn quốc gia, khu bảo tồn đi rừng định kỳ, gỡ bẫy, ghi dữ liệu bằng công cụ như SMART.
• Bẫy ảnh và khảo sát: theo dõi loài để biết còn gì, mất gì.
• Nhân nuôi bảo tồn: như chương trình gà lôi lam mào trắng.
• Thực thi pháp luật: xử lý các vụ buôn bán, nuôi nhốt trái phép chim thú hoang dã.
• Giảm cầu: các chiến dịch truyền thông khuyến khích không ăn thịt rừng, không mua chim rừng làm cảnh.
• Sinh kế thay thế: hỗ trợ cộng đồng ven rừng có nghề khác thay cho đặt bẫy.

Người đọc có thể làm gì

1. Không ăn thịt rừng, chim rừng — kể cả khi được mời ở quán đặc sản.
2. Không mua chim rừng làm cảnh, không mua lông, mỏ, móng chim hoang dã.
3. Báo tin: thấy buôn bán, quảng cáo, nuôi nhốt động vật hoang dã trái phép, báo kiểm lâm địa phương hoặc đường dây nóng miễn phí 1800-1522 của Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV).
4. Đi rừng có trách nhiệm: chọn tour có hướng dẫn viên địa phương, đi đúng lối mòn, không mang thú cưng vào rừng đặc dụng.
5. Ủng hộ các tổ chức bảo tồn đáng tin bằng thời gian, kỹ năng hoặc đóng góp.

Góc nhìn hôm nay: một sợi dây nhỏ, một cánh rừng lớn

Chim đi bộ là những loài chịu thiệt đầu tiên khi rừng bị bẫy, vì chúng sống đúng ở tầng mặt đất. Mỗi sợi bẫy được gỡ là một cơ hội cho gà lôi, trĩ sao, gà so. Câu chuyện của chúng cũng là câu chuyện của rừng Việt Nam: còn tiếng gà so gọi sáng sớm, còn tiếng trĩ sao vọng từ sườn núi, là rừng còn sống.