Gà lôi lam mào trắng (Lophura edwardsi) là loài chim đặc hữu của Việt Nam, chỉ sống ở rừng đất thấp miền Trung, từ Quảng Bình tới Thừa Thiên Huế. IUCN xếp loài này ở bậc Cực kỳ nguy cấp, và đã nhiều năm không có ghi nhận chắc chắn nào ngoài tự nhiên dù các cuộc khảo sát bằng bẫy ảnh được thực hiện rộng rãi. Hy vọng hiện nay nằm ở đàn chim nuôi tại các vườn thú trong và ngoài nước, với kế hoạch nhân nuôi và tái thả về rừng.
Một con gà lôi chỉ có ở Việt Nam
Gà lôi lam mào trắng thuộc họ Trĩ, cùng họ với gà rừng, công, trĩ. Con trống có bộ lông xanh lam đen óng ánh, mào trắng ngắn trên đỉnh đầu, da mặt đỏ tươi và chân đỏ. Con mái lông nâu, kín đáo để ấp trứng dưới đất. Chúng sống trên nền rừng thường xanh đất thấp, đi bộ kiếm hạt, quả rụng, côn trùng, giun, và chỉ bay lên cây khi bị đe doạ hoặc để ngủ.
| Đặc điểm | Mô tả |
|---|---|
| Phân bố lịch sử | rừng đất thấp Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế |
| Môi trường | rừng thường xanh ẩm, độ cao thấp, thường dưới vài trăm mét |
| Thức ăn | hạt, quả rụng, côn trùng, giun, động vật nhỏ trên nền rừng |
| Tình trạng IUCN | Cực kỳ nguy cấp, có thể đã tuyệt chủng ngoài tự nhiên |
| Sách Đỏ và pháp luật Việt Nam | thuộc nhóm loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ |
Lịch sử phát hiện
Loài này được mô tả năm 1896 từ mẫu vật thu ở miền Trung Việt Nam và đặt tên theo nhà động vật học người Pháp Alphonse Milne-Edwards. Đầu thế kỷ 20, nhà điểu học Jean Delacour đưa một số cá thể về châu Âu nuôi; hậu duệ của nhóm chim ấy trở thành nền móng cho đàn nuôi trong các vườn thú châu Âu sau này. Sau nhiều thập kỷ không có tin tức, cuối thập niên 1980 và thập niên 1990, các đợt khảo sát ở miền Trung lại ghi nhận được loài này, gồm cả những cá thể bị người dân bẫy được.
Một dạng gà lôi được mô tả từ Hà Tĩnh năm 1975, gọi là gà lôi Hà Tĩnh, với lông đuôi có vệt trắng. Các nghiên cứu di truyền về sau cho thấy đó không phải loài riêng mà là biến dị của gà lôi lam mào trắng, có lẽ liên quan tới cận huyết trong quần thể nhỏ. Vì vậy hiện nay hai tên thường được gộp làm một loài.
Biến mất khỏi rừng
Ghi nhận ngoài tự nhiên được chấp nhận rộng rãi gần đây nhất là khoảng năm 2000. Từ đó, các tổ chức như Viet Nature (đối tác của BirdLife International tại Việt Nam) cùng các nhà khoa học đã đặt hàng trăm bẫy ảnh trong nhiều năm ở những khu rừng còn lại của vùng phân bố cũ, nhưng không chụp được con gà lôi lam mào trắng nào. Nguyên nhân suy giảm gồm:
- Mất rừng đất thấp: rừng đất thấp miền Trung bị khai phá, chuyển đổi sang trồng cây công nghiệp, rừng trồng.
- Bẫy dây: hàng chục nghìn bẫy dây đặt trong rừng để bắt thú và chim mặt đất là mối đe doạ trực tiếp lớn nhất với các loài chim đi bộ như gà lôi.
Tính tới thời điểm gần đây, chưa có thông báo chính thức nào về việc tìm lại loài này ngoài tự nhiên; nếu có, đó sẽ là tin lớn của ngành bảo tồn Việt Nam.
Hy vọng từ chim nuôi
Hiện có vài trăm cá thể gà lôi lam mào trắng được nuôi trong các vườn thú, chủ yếu ở châu Âu, cùng một số cá thể trong nước. Nhưng đàn nuôi đối mặt với vấn đề cận huyết vì xuất phát từ ít con. Các chương trình hợp tác giữa vườn thú châu Âu, Viet Nature, cơ quan chức năng và các trung tâm cứu hộ trong nước tập trung vào:
- Phân tích gen để chọn cặp sinh sản tốt, giảm cận huyết.
- Đưa chim về Việt Nam để nhân nuôi gần môi trường tự nhiên.
- Chuẩn bị rừng đủ an toàn — sạch bẫy, được bảo vệ — trước khi tái thả.
Tái thả chỉ thành công khi mối đe doạ gốc, nhất là bẫy dây, được giải quyết. Đây là bài toán khó hơn cả việc nuôi chim.
Vì sao một con gà lôi lại quan trọng
Gà lôi lam mào trắng là một trong số ít loài chim chỉ có ở Việt Nam. Nếu nó mất đi, thế giới mất hẳn loài này. Nó cũng là "loài đại diện" cho cả hệ sinh thái rừng đất thấp miền Trung — nơi sinh sống của nhiều loài quý khác như sao la, mang Trường Sơn, trĩ sao. Bảo vệ gà lôi là bảo vệ cả cánh rừng ấy.
Góc nhìn hôm nay: người đọc có thể làm gì
- Không mua, không nuôi chim rừng, thịt rừng; không mua lông, mỏ, móng làm đồ trang trí.
- Thấy buôn bán, nuôi nhốt chim hoang dã trái phép, báo cho kiểm lâm địa phương hoặc đường dây nóng bảo vệ động vật hoang dã 1800-1522 của tổ chức ENV.
- Tìm hiểu các chương trình của Viet Nature và các vườn quốc gia miền Trung như Bạch Mã, Phong Nha – Kẻ Bàng.
- Khi đi rừng, không mang theo bẫy, không bẻ cây, đi đúng lối mòn có hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Gà lôi lam mào trắng sống ở đâu?
Gà lôi lam mào trắng là loài đặc hữu Việt Nam, sống ở rừng thường xanh đất thấp miền Trung từ Quảng Bình tới Thừa Thiên Huế.
Gà lôi lam mào trắng còn ngoài tự nhiên không?
Đã nhiều năm không có ghi nhận chắc chắn ngoài tự nhiên dù khảo sát bằng bẫy ảnh rộng rãi. IUCN xếp loài này Cực kỳ nguy cấp, có thể đã tuyệt chủng ngoài tự nhiên.
Gà lôi Hà Tĩnh có phải loài riêng không?
Nghiên cứu di truyền cho thấy gà lôi Hà Tĩnh là biến dị của gà lôi lam mào trắng, có lẽ do cận huyết, nên hiện thường được gộp chung một loài.
Vì sao gà lôi lam mào trắng gần tuyệt chủng?
Do mất rừng đất thấp và nhất là bẫy dây đặt dày đặc trong rừng để bắt thú và chim đi bộ trên mặt đất.
Có kế hoạch cứu gà lôi lam mào trắng không?
Có. Các vườn thú châu Âu, Viet Nature và cơ quan chức năng Việt Nam hợp tác nhân nuôi, giảm cận huyết và chuẩn bị rừng an toàn để tái thả về tự nhiên.