Công xanh (Pavo muticus) là loài công hoang dã bản địa của Việt Nam và Đông Nam Á, khác với công Ấn Độ thường nuôi làm cảnh. IUCN xếp công xanh ở bậc Nguy cấp. Ở Việt Nam, loài này từng phổ biến ở nhiều vùng rừng thưa, đồng cỏ ven sông, nay chỉ còn những quần thể nhỏ, chủ yếu ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ như Vườn quốc gia Yok Đôn và Cát Tiên. Không có con số thống kê chính xác về tổng số còn lại, nhưng các nhà khoa học cho rằng chỉ còn rất ít.
Công xanh khác công Ấn Độ thế nào
Nhiều người Việt quen hình ảnh con công trong vườn thú, khu du lịch — phần lớn đó là công Ấn Độ (Pavo cristatus), loài có nguồn gốc Nam Á, được thuần dưỡng làm cảnh khắp thế giới. Công xanh là loài khác hẳn:
| Đặc điểm | Công xanh | Công Ấn Độ |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Đông Nam Á, có ở Việt Nam | Ấn Độ, Sri Lanka |
| Màu cổ ngực | xanh lục ánh đồng, như vảy | xanh lam |
| Mào | một chùm lông dựng thẳng như cái bút lông | mào hình quạt nhỏ |
| Con mái | gần giống con trống nhưng không có đuôi dài | nâu xám, khác hẳn con trống |
| Tình trạng | Nguy cấp | Ít quan ngại, rất phổ biến |
Công xanh cũng to và dáng cao hơn. Con trống có "đuôi" dài thật ra là lông phủ đuôi, có thể dài khoảng 1,5 mét với những đốm mắt lớn.
Sống ở đâu
Công xanh ưa những vùng rừng thưa khô, rừng khộp, đồng cỏ xen cây bụi gần sông suối — nơi có bãi trống để phô diễn và cây cao để ngủ. Chúng kiếm ăn trên mặt đất: hạt, chồi non, hoa, côn trùng, thằn lằn, rắn nhỏ. Mùa khô, công hay tụ lại gần nguồn nước. Ban đêm, chúng bay lên cây cao ven sông để ngủ, và tiếng kêu "ka-ô" vang của con trống vào chạng vạng là âm thanh quen thuộc với người dân vùng rừng khộp.
Từ phổ biến tới hiếm hoi
Các tài liệu tự nhiên học đầu thế kỷ 20 mô tả công xanh khá phổ biến ở nhiều vùng của Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan. Đến cuối thế kỷ, quần thể ở cả khu vực suy giảm mạnh. Nguyên nhân:
- Săn bắt: lấy thịt, lông đuôi, và bắt chim sống làm cảnh. Bẫy dây đặt ở bãi kiếm ăn và quanh nguồn nước.
- Mất môi trường sống: rừng khộp, đồng cỏ ven sông bị chuyển đổi thành nương rẫy, đồn điền.
- Lấy trứng: tổ dưới đất dễ bị phát hiện.
- Ngộ độc: công ăn hạt giống trên ruộng có thuốc bảo vệ thực vật — được ghi nhận ở một số nước trong khu vực.
Hiện quần thể công xanh còn khá lớn ở một vài nơi ngoài Việt Nam, như một số khu bảo tồn ở Thái Lan, Campuchia, Myanmar, nhưng biến mất khỏi nhiều vùng phân bố cũ.
Công xanh ở Việt Nam hôm nay
Ở Việt Nam, công xanh được xếp vào Sách Đỏ và nằm trong nhóm loài được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt. Những khu vực còn ghi nhận gồm Vườn quốc gia Yok Đôn (Đắk Lắk), Cát Tiên (Đồng Nai – Lâm Đồng), và một số khu rừng khô Tây Nguyên. Các nhà khoa học chưa có con số tổng chính xác, nhưng đều cho rằng quần thể trong nước rất nhỏ và phân tán. Khảo sát bằng tiếng gọi lúc chạng vạng và bẫy ảnh là cách chính để theo dõi.
Một số cơ sở cứu hộ, vườn thú trong nước cũng nuôi công xanh, có vai trò dự phòng cho bảo tồn. Nhưng điều quan trọng nhất vẫn là giữ được rừng khộp và chấm dứt bẫy bắt.
Công trong văn hoá Việt
Hình ảnh chim công xuất hiện trong mỹ thuật, kiến trúc và trang phục truyền thống Việt Nam — trên đồ gốm, chạm khắc, áo của nghệ nhân múa. Điệu múa công trong một số dân tộc ở Tây Nguyên và Tây Bắc cũng lấy cảm hứng từ dáng công xoè đuôi. Nhiều hình tượng ấy xuất phát từ chính loài công xanh bản địa, chứ không phải công Ấn Độ nhập về sau này.
Đừng nuôi công xanh tự phát
Có những lời mời "nuôi công xanh làm cảnh" trên mạng. Hãy cẩn trọng: công xanh hoang dã thuộc diện được bảo vệ, việc săn bắt, nuôi nhốt, buôn bán trái phép là vi phạm pháp luật. Công nuôi phổ biến trên thị trường thường là công Ấn Độ hoặc công lai. Nếu muốn nuôi công làm cảnh, hãy tìm hiểu kỹ nguồn gốc và quy định của địa phương.
Góc nhìn hôm nay: tìm nghe tiếng công
- Ở Yok Đôn mùa khô, đi cùng kiểm lâm hoặc hướng dẫn viên vào chạng vạng, dừng ở bờ sông Sêrêpốk và lắng nghe tiếng công gọi.
- Khi đi vườn thú, thử phân biệt công xanh và công Ấn Độ qua màu cổ và hình mào.
- Thấy buôn bán công hoang dã, báo kiểm lâm hoặc đường dây nóng 1800-1522 của tổ chức ENV.
Câu hỏi thường gặp
Công xanh khác công Ấn Độ ở đâu?
Công xanh có cổ ngực xanh lục ánh đồng như vảy, mào là một chùm lông dựng thẳng, con mái gần giống con trống. Công Ấn Độ có cổ xanh lam, mào hình quạt và con mái nâu xám khác hẳn con trống.
Công xanh ở Việt Nam còn bao nhiêu?
Không có con số chính xác. Các nhà khoa học cho rằng chỉ còn những quần thể nhỏ, phân tán, chủ yếu ở Yok Đôn, Cát Tiên và một số rừng khô Tây Nguyên.
Công xanh có được bảo vệ không?
Có. Công xanh nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và nhóm loài được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt. IUCN xếp loài này ở bậc Nguy cấp.
Công xanh sống ở môi trường nào?
Công xanh ưa rừng thưa khô, rừng khộp, đồng cỏ xen cây bụi gần sông suối, kiếm ăn dưới đất và ngủ trên cây cao.
Có được nuôi công xanh không?
Săn bắt, nuôi nhốt, buôn bán công xanh hoang dã trái phép là vi phạm pháp luật. Công nuôi làm cảnh phổ biến thường là công Ấn Độ hoặc công lai.