Gà tiền mặt đỏ: chim rừng miền Nam có đốm mắt như đồng tiền

Gà tiền mặt đỏ (Polyplectron germaini) là loài chim họ Trĩ chỉ sống ở rừng miền Nam Việt Nam và một phần miền đông Campuchia. Con trống có những đốm hình mắt xanh tím óng ánh trên cánh và đuôi — trông như những đồng tiền đính trên áo — và da mặt màu đỏ. Chúng sống lặng lẽ trên nền rừng, kiếm ăn bằng cách đi bộ, và được ghi nhận ở các khu rừng như Vườn quốc gia Cát Tiên, Bidoup – Núi Bà, Yok Đôn.

Vì sao gọi là "gà tiền"

Các loài thuộc chi Polyplectron ở Việt Nam được gọi chung là gà tiền vì những đốm tròn óng ánh trên bộ lông, giống những đồng tiền xu. Tiếng Anh gọi chúng là "peacock-pheasant" — trĩ công — vì đốm mắt gợi nhớ lông đuôi công. Việt Nam có hai loài:

Con mái của cả hai loài nhỏ hơn, đốm mắt mờ hơn, phù hợp với việc ấp trứng kín đáo dưới tán rừng.

Màn phô diễn đốm mắt

Khi tán tỉnh, gà tiền trống không múa trên sân trống như trĩ sao mà nghiêng mình về phía con mái, xoè rộng cánh và đuôi để phơi trọn những đốm mắt óng ánh về một phía. Trong ánh sáng lờ mờ dưới tán rừng, những đốm xanh tím ánh kim lấp lánh khi chim xoay người. Con trống còn có thói quen nhặt một mẩu thức ăn rồi "mời" con mái — một kiểu tặng quà gặp ở nhiều loài họ Trĩ.

Đời sống lặng lẽ

• Kiếm ăn: đi bộ trên nền rừng, bới lá tìm côn trùng, mối, ấu trùng, hạt và quả rụng.
• Tiếng gọi: con trống kêu những tiếng khàn lặp lại, nghe được từ xa trong rừng, nhất là vào mùa khô.
• Thoát hiểm: chạy lẩn vào bụi, ít khi bay.
• Sinh sản: mỗi lứa thường chỉ hai trứng, con mái ấp trên tổ đơn sơ dưới đất.

Sinh sản ít trứng là đặc điểm chung của chi gà tiền, khác với nhiều loài họ Trĩ đẻ cả chục trứng. Điều đó khiến quần thể khó hồi phục khi bị săn bắt.

Ở đâu tại Việt Nam

Gà tiền mặt đỏ sống ở rừng thường xanh và nửa rụng lá vùng đất thấp và trung bình của miền Nam Việt Nam, từ Nam Tây Nguyên xuống Đông Nam Bộ. Vườn quốc gia Cát Tiên là nơi loài này được nghiên cứu và ghi nhận khá thường xuyên bằng bẫy ảnh. Các vùng rừng thuộc Bidoup – Núi Bà, Bù Gia Mập, Yok Đôn cũng có ghi nhận. Ngoài Việt Nam, loài này chỉ có ở một phần nhỏ miền đông Campuchia.

Tình trạng bảo tồn

IUCN xếp gà tiền mặt đỏ ở bậc Sắp bị đe doạ; trong pháp luật Việt Nam, loài này thuộc diện được bảo vệ. Những mối đe doạ chính:

• bẫy dây và bẫy lồng đặt trên nền rừng;
• rừng đất thấp bị chuyển đổi thành vườn điều, cà phê, cao su;
• bắt chim sống để buôn bán làm chim cảnh.

Gà tiền là loài thường thấy trong các vụ buôn bán chim rừng bị cơ quan chức năng phát hiện. Mua bán, nuôi nhốt trái phép loài này là vi phạm pháp luật.

Đốm mắt để làm gì

Những đốm tròn óng ánh không phải "mắt" thật mà là cấu trúc lông phản xạ ánh sáng: màu xanh tím không đến từ sắc tố mà từ những lớp vi cấu trúc trong lông làm ánh sáng giao thoa, nên đổi sắc theo góc nhìn. Các nhà sinh học cho rằng đốm mắt chủ yếu phục vụ việc chọn bạn tình: con mái có thể đánh giá con trống qua số lượng, độ đều và độ sáng của đốm, như ở loài công. Một số người cho rằng đốm mắt cũng có thể làm kẻ săn mồi giật mình khi chim xoè lông, nhưng ý này ít bằng chứng hơn.

Dưới tán rừng tối, những đốm ánh kim chỉ "bật sáng" khi gặp tia nắng lọt qua lá — nên con trống thường chọn chỗ phô diễn có chút ánh sáng, và xoay mình đúng hướng về phía con mái.

Gà tiền và người Việt

Trong dân gian, gà tiền là "chim quý" của rừng, lông được dùng trang trí. Ngày nay, giá trị lớn nhất của nó là giá trị sống: một loài gần như chỉ có ở Việt Nam, gắn với rừng miền Nam. Các nhà sinh học dùng gà tiền mặt đỏ như một chỉ dấu cho sức khoẻ của rừng đất thấp — nơi nào còn tiếng gà tiền, nơi ấy còn rừng tương đối nguyên vẹn và ít bẫy.

Góc nhìn hôm nay: ngắm có trách nhiệm

• Ở Cát Tiên, các tour ngắm chim có hướng dẫn viên từng cho khách cơ hội thấy gà tiền từ lều ẩn nấp. Ngồi yên, giữ im lặng, không dùng đèn flash, không bật loa phát tiếng chim để dụ.
• Đừng mua chim rừng ở chợ hay trên mạng, dù người bán nói là "chim nuôi".
• Đọc thêm về trĩ sao và gà lôi lam mào trắng trong chuyên mục này để thấy bức tranh chung của họ Trĩ ở Việt Nam.